تا اينجا كاملا مبرهن شد كه ضرر و ضرورت موجب مىشود كه دروغ جايز باشد ، حال سؤال اينست كه : كدام ضرر مسوّغ كذب است ؟ ملاك در ضرر مجوّز كذب چيست ؟ مىفرمايد : همان ضررى كه مسوّغ ساير محرّمات است [ چون ما در اسلام حكم ضررى نداريم ] كه مطلق ضرر مالى يا جانى و عرضى باشد چه قليل يا كثير ، همان ضرر مسّوغ كذب هم هست ، فى المثل ترك وضو ، غسل ، صوم و . . . حرام است ولى اگر فعل آنها ضررى شد همين ترك حرام جايز و چه بسا راجح مىگردد .
بنابراين ضرر قليل مالى هم مجوّز كذب است ، و انسان براى دفع آن مىتواند دروغ بگويد .
قوله : نعم : آرى اگر ضرر ضرر مالى است [ نه جانى و آبرويى ] آن هم ضرر مالى بسيار اندك و ناچيز كه تحمّل آن اجحاف در حق شخص متحمل نيست [ فى المثل يا بايد راست بگويد و صد تومان پول بپردازد و يا بايد دروغ بگويد . ] در اينجا هم از نظر فتوى كذب جايز است و صدق واجب نيست ولى مستحب است اين ضرر قليل را متحمل شود و دروغ نگويد .
قوله : و عليه يحمل : اينكه حضرت امير عليه السّلام در نهج البلاغه فرموده :
علامة الايمان ان تؤثر [ ايثار يعنى تقديم ] الصدق حيث يضرّك على الكذب حيث ينفعك . « 1 »
يعنى نشانهء ايمان آنست كه : راست را هرچند بر ضررت باشد بر دروغ اگرچه به سودت باشد ترجيح دهى و مقدّم بدارى . منظور همين ضرر مالى ناچيز و غير موجب از براى اجحاف است نه مطلق ضرر مالى ولو مجحف كه انسان
هامش
( 1 ) نهج البلاغه حكمت 458