گرفته و توسعه داده [ ان دين الله سهلة سمحة ] و در موارد خوف و خطر كذب را از آنان برداشته و مورد مؤاخذه قرار نمىدهد هرچند قدرت بر توريه هم داشته باشد . چنين سخنى پسنديده و بجا خواهد بود و سخنى به گزاف نيست .
تا اينجا سه بيان مصنف بر خلاف مشهور بيان شد .
و امّا جواب از دو وجه مشهور : از وجه اول مىگوييم : با وجود اين مطلقات باب خوف و اصلاح ديگر جاى مراجعه به عمومات اوليه نيست . و يقدّم الخاص على العامّ .
و امّا از وجه عقلى :
قوله : و امّا حكم العقل : ما هم قبول داريم كه حكم عقل به حسن كذب در گرو سه عامل مذكور است و عامل سوّم كه توقف عنوان حسن بر كذب باشد . در ما نحن فيه منتفى است و مقدّمهء منحصره نشده . . .
ولى نتيجهء تمام اينها آنست كه : عقلا در ما نحن فيه كذب قبيح است .
امّا مىگوييم : شرع مقدّس از اين قبح عفو كرده است و ما دليل خاص داريم بر عفو از آن و عدم مؤاخذه بر آن و با وجود اينها حكم عقلى به قبح ، منجّز نخواهد بود بلكه معلق است . و آن دليل همان مطلقات خوف است ، چه اينكه نظائر ما نحن فيه موارد ديگرى است كه عقل تقبيح مىكند ولى شرع تجويز كرده و عفو كرده است .
از جمله كذب در اصلاح با تمكن از توريه عقلا قبيح است ولى شرعا تجويز شده و از جملهء سبّ و تبرىّ و لعن در مقام اكراه كه عقل چه بسا مىگويد :
تن به كشتن بده ولى سبّ النبى و لعن الامام و . . . نكن ولى شرع مقدس آنها را در مقام اكراه تجويز كرده است و اين به معناى عفو شارع از اين عمل قبيح است .
پس حكم عقلى به فعليّت نمىرسد . [ البته اين سخن مستلزم انكار ملازمه
شرح مكاسب (فارسى) — صفحة 511
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٥١١