يكى را برگزيند يا از ميان خير و شر ، خير را اختيار كند ، عاقل آن است كه از ميان دو شرّ آن را كه شر و ضررش كمتر است اختيار كند .
فى المثل امر داير است كه ملت مسلمان ايران چند صباحى قدرى سختيها را تحمل كنند در عوض براى هميشه آزاد و سربلند و مستقل باشند يا اينكه اين چند روز را در ناز و نعمت و استفاده از همهء نعمتها بسر برند و در عوض براى هميشه وابسته و ذليل باشند ، عقل حكم مىكند كه راه اول را برگزيده و مردانه و صبورانه مقاومت كند كه صبح ظفر نزديك است . ] و واضح است كه دروغ زشتىاش از هلاكت بمراتب كمتر است ، پس عقل حكم مىكند به انتخاب و تجويز دروغ ، البته در باب دوران امر ميان كذب با يك قبيح اعظم از كذب ، دو مبنا وجود دارد :
1 - باز هم كما كان قبح كذب باقى است ولو تحت الشعاع قبح اعظم قرار گرفته ولى منتفى نشده است . بر اين مبنا اقل القبيحين فرض دارد .
2 - در اثر غلبهء قبيح بزرگتر و به فعليت رسيدن آن ، قبح كذب از بين رفته و منتفى شده است و اين دو مبنا مبتنى بر دو نظريهءاى است كه در باب حسن و قبح اشياء مطرح است :
1 - گروهى از قبيل عدليّه برآنند كه حسن و قبح اشياء عموما [ و كذب و صدق خصوصا به عنوان مصداقى از مصاديق كلىّ اشياء ] ذاتى است و از ذات جدا نمىشود پس قبح كذب هم ذاتى است و تخلّف ذاتى از ذات محال است ، مبناى اوّل بر اين نظريه استوار است و كذب اقلّ القبيحين مىشود .
2 - گروهى از قبيل اشاعره برآنند كه حسن و قبح اشياء ، عموما بالوجوه و الاعتبارات و تابع اعتبار معتبر است و اگر خداوند چيزى را حسن كند حسن مىشود و اگر قبيح كند قبيح مىشود و چيزى در عالم حسن يا قبيح بالذّات نيست .
بنابراين كذب قبح ذاتى ندارد و تابع اعتبارات است و اگر با قبيح بزرگتر
شرح مكاسب (فارسى) — صفحة 499
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٤٩٩