المطلوب . ]
مسلمان برادر مسلمان است « 1 » [ قرآن فرموده :
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ ،
و تو هم منظورت همين بوده پس دروغ نگفتهاى . ]
قوله : الى غير ذلك : پنج مورد مذكور كه كذب را از توريه سلب مىكرد ، نمونهاى از دهها مورد است و موارد فراوانى در كتاب و سنت « 2 » يافت مىشود كه توريه كذب نيست [ منجمله آيهء
وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِها .
در جريان يوسف عليه السّلام كه امام رضا فرمود : مراد از « هم بها » اين نيست كه يوسف حمله كرد تا از زليخا كامياب شود بلكه حمله كرد تا او را بكشد و دامن پاكش آلوده نشود . ]
( مجوّز كذب )
قوله : و امّا الكلام : محور اوّل از دو محور باب كذب به پايان رسيد و اينك محور دوّم :
همانطورى كه غيبت در اسلام حرام بود ولى مواردى از آن هم جايز بود و تحت عنوان مستثنيات غيبت ذكر شد ، هكذا كذب هم اگرچه حكم اصلى آن حرمت شرعى و قبح عقلى است ولى مواردى هم تجويز شده است كه عمدتا دو محور است و تحت عنوان مسوغات و مجوزات كذب بيان مىشود و قبل از آن به نكتهاى اشاره كنيم :
مراد از جواز در اينجا جواز بالمعنى الاخص يعنى خصوص اباحه نيست بلكه مراد ، جواز بالمعنى الاعمّ است كه با هريك از كراهت ، اباحه ، استحباب و وجوب مىسازد و اى چه بسا بالعرض كذب واجب مىگردد از باب اينكه
هامش
( 1 ) مبسوط شيخ طوسى ج 5 ص 95
( 2 ) وسايل الشيعه ج 8 ص 578 تا 581 رواياتى كه وارد شده است .