ز : وعد غير العازم يعنى كسى كه در دل عزم بر فعل ندارد و نمىخواهد انجام دهد ولى در ظاهر انشاء وعده مىكند و مىگويد : انشاء الله انجام مىدهم .
حال تمامى اين صور انشاء است ولى كاشف از يك امر درونى است و هكذا انشاء طلب بداعى طلب واقعى ، بداعى امتحان ، تعجيز و . . . كه در مباحث اوامر از كفاية الاصول مبسوطا اين بحثها آمده است .
2 - خلف وعده :
قوله : و كيف كان : يعنى بر وعده ، كذب صدق بكند يا نه ، آيا بر خلف وعده [ كسى وعدهاى داده و بعدا در مقام عمل تخلّف مىكند ] كذب اطلاق مىشود يا خير ؟ و آيا تخلف از وعده حرام است يا خير ؟
قد يقال به اينكه : خلف وعده كذب است و حرام .
ولى مرحوم شيخ مىفرمايد : بر خلف وعده كذب اطلاق نمىشود ، زيرا كذب از مقولهء خبر و صفت خبر است و خلف وعده از مقولهء عمل است [ ترك يا فعل عملى ] و بنابراين نتوان گفت : خلف وعده كذب است .
آرى خلف وعده به يك معنا قابل اتصاف به صدق و كذب هست و آن به معناى ايجاد صفت كذب در كلام سابق است [ اگر وفا نكند ] و ايجاد صفت صدق در كلام سابق است [ اگر وفاء بكند ] و عملا تصديق يا تكذيب كلام سابق است ، نه اينكه ايجاد كلام كاذب باشد ، و كذب به اين معنى دليلى بر حرمتش نيست و مشهور آن را حرام نمىدانند و بايد كذب فعلى باشد يعنى حين الكلام كذب اطلاق شود و خلف وعده كذب فعلى نيست .
البتّه غير واحدى از اخبار ظهور در حرمت خلف وعده دارد و در برخى از آنها به آيه شريفهء كبر مقتا هم استدلال شده .
شرح مكاسب (فارسى) — صفحة 473
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٤٧٣