سه صورت مطرح است :
1 - مجرّد مدّ صوت بدون ترجيع و اطراب
2 - مدّ صوت همراه با ترجيع بدون اطراب .
3 - مدّ صوت همراه با ترجيع و اطراب
آنكه حرام و لهوى است همين صورت سوّم است و گرنه بقيّه صور حرام نيست [ زيرا در اذان هم سفارش شده كه با صوت رفيع و ترجيع و . . . بگويد كما سيأتى ]
قوله : و من اكتفى : و اگر احيانا كسانى مثل علّامه در قواعد « 1 » فقط به صوت مرجعّ اكتفاء كرده و سخنى از اطراب به ميان نياوردهاند بايد بدانيم كه : وجود اطراب را مفروغ عنه گرفتهاند و حتما مرادشان صوت مرجعى است كه مطرب هم باشد .
محقّق ثانى هم در جامع المقاصد در ذيل كلام علّامه در قواعد ، توضيحا فرموده :
صرف كشيدن صدا و با آهنگ خواندن كه حرام نيست ، اگرچه جاذبه هم داشته باشد و نفوس را بسوى خود بكشاند مگر اينكه مدّ صوت همراه با ترجيع و مقتضى اطراب باشد كه اگر به اين درجه رسيد حرام است « 2 » [ البته اقتضاء كافى است و به فعليّت رسيدن لازم نيست . كه ذيلا مفصّل بحث مىكنيم . ]
قوله : ثمّ انّ :
مقدّمه :
اطراب [ يعنى ايجاد طرب به معناى مذكور در مخاطب ]
گاهى اطراب فعلى است ، يعنى بالفعل براى خواننده و شنونده طربآور است .
هامش
( 1 ) قواعد ج 2 ص 236 ، باب شهادات .
( 2 ) جامع المقاصد ج 4 ص 23