گشايشى علامتى ، و براى هر نشانهاى درى گويا نهاد ، عارف حقيقى كسى است كه اين در را شناخت و نادان واقعى كسى است كه از آن غافل ماند ، اين باب ناطق رسول خدا و ما هستيم .
[ نكتهاى در شرح اين حديث نورانى از شرح اصول كافى ج 1 ص 259 مىآوريم : اگرچه خدا قادر است امور جهان را بدون علل و اسباب فراهم سازد ، چنانچه گاهى عيسى را بدون پدر ايجاد مىكند و آتشرا بدون اسباب معمولى بر ابراهيم سرد و سلامت مىنمايد ولى بطور عموم و كلّى عادتش بر اين جارى گشته كه امور جهانرا با اسباب و وسائل مخصوصى جريان دهد و فراهم آورد . و ترتيب اسباب در اين حديث چنان است كه خداى براى سعادت و نجات مردمان سببى قرار داده كه آن معرفت و اطاعت خدا و رسول است ، و براى اين سبب شرحى قرار داده كه آن مقرّرات و قوانين دينى است ، و براى اين شرح نشانه و دانشى گذاشته كه آن قرآن است ، و براى قرآن در گويائى قرار داده كه آن پيغمبر و ائمه ( ع ) هستند ، پس هركس بخواهد به سعادت و نجات برسد بايد اين راه را بپيمايد . ]
حال بهمقتضاى اين حديث نورانى هر پديدهاى در جهان هستى مسبّب بوده و داراى سبب خاصّى است . [ برهان عقلى هم همين را مىگويد كه عالم ، عالم اسباب و مسببات است و قانون عليّت قانونى گسترده و جهانشمول است و قضيهء كل شيئى امّا علة و امّا معلول يك منفصلهء حقيقيه است ، و نيز بايد ميان علل و معاليل سنخيت باشد كه در كتب مفصلهء كلامى و فلسفى و در معقولات اينها بحث شده است . ]
اصل كبراى كلى مسلّم است امّا اينكه آيا واقعا علت و سبب حوادث ارضيه ، اوضاع فلكيه هستند يا خير ؟ اين جهت نه بيّن است و نه با برهان و قرآن مبيّن شده تا ما بپذيريم ، پس نتوان گفت : حتما سبب عادى فلان حادثهء ارضى فلان وضع
شرح مكاسب (فارسى) — صفحة 586
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٥٨٦