ذِي الْقُرْبى
به خويشاوندان ؛
تفسير : قرآن را
« تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ
- الآية » فرمود ؛ اين آيت نمونهء آن است . ابن مسعود ( رض ) مى فرمايد كه خداى تعالى بيان هر خير و شرّ را در اين آيت جمع كرده است ؛ گويا ، عقيده ، اخلاق ، نيّت ، عمل و معاملهء خوب و بد را ، امرا و نهيا شامل مى باشد . بعضى علما نوشته اند كه اگر در قرآن آيت ديگر نمى بود ، تنها همين آيت براى اثبات مضمون
« تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ »
كافى بود . شايد از همين سبب ، خليفهء راشد حضرت عمر بن عبد العزيز در آخر خطبهء جمعه آن را تزئيد نموده « 1 » ، و براى مؤمنين طريقهء حسنه را قائم كرده .
اگر بخواهيم جامعيّت اين آيت را بفهمانيم ، به تصنيف كتاب مستقل محتاج مى شويم ؛ باز هم « 2 » ، ممكن است كه يك اندازهء كمى تذكّر دهيم كه در اين آيت سه چيز را امر فرموده است : 1 ) عدل ؛ 2 ) احسان ؛ 3 )
إِيتاءِ ذِي الْقُرْبى .
مطلب « 3 » « عدل » اينست كه تمام عقايد ، اعمال ، اخلاق ، معاملات و جذبات در ترازوى اعتدال و انصاف بايد وزن شود ؛ در اثر افراط و تفريط نبايد هيچيك پلّه پائين و يا بلند « 4 » شود ؛ اگر كسى با سخت ترين دشمن هم معامله كند ، بايد دامن عدل و انصاف را به هيچ صورت از دست ندهد ؛ ظاهر و باطن او يكسان باشد ؛ هرچه براى خود پسند نكند ، براى برادر خود هم نپسندد . و معنى « احسان » اين است كه انسان مصدر هرگونه نيكى و خوبى گرديده ، خيرخواه ديگران باشد ؛ از مقام عدل و انصاف قدرى بلندتر شده ، به فضل و عفو و تلطّف و ترحّم متخلّق شود ؛ بعد از اداى فرض به طرف تطوّع و تبرّع قدم پيش بگذارد ؛ مروّت را به انصاف يك جا نمايد « 5 » ؛ و يقين داشته باشد كه اعمال نيك او را خداى تعالى مى بيند ؛ و در عوض آن حتما نيكى مىدهد : « الاحسان ان تعبد الله كانك تراه فان لم تكن تراه فانه يراك » ( صحيح البخارى ) ؛
« هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ »
( الرّحمن ، ركوع 3 ) .
اين هردو خصلت ، يعنى عدل و احسان ، يا به عبارهء « 6 » ديگر ، انصاف و مروّت ، با نفس خود و با هريك از خود و بيگانه و دوست و دشمن تعلّق دارد ؛ ليكن حق اقارب نسبت به اجانب زياده تر است . بايد از علاقهء قربت كه قدرت مقرّر كرده است ، صرفنظر نشود ؛ بلكه بايد دلسوزى و همدردى و احسان و
هامش
( 1 ) . اضافه نموده ، افزوده ،
( 2 ) . با وجود اين ، با اين وصف ،
( 3 ) . با اين وجود ، با اين وصف ،
( 4 ) . بالا
( 5 ) . با انصاف جمع نمايد ؛
( 6 ) . به عبارت