اين مثال غلط است ؛ و در بارگاه احديّت قابل تطبيق نيست . خداوند ( ج ) همه امور را ، خواه بالواسطه يا بلاواسطه ، خودش اجرا مى فرمايد ، و به كسى كارى را چنان تفويض نمى فرمايد كه ارادهء ذات او سلب شود ؛ مانند سلاطين كه اختيارات را به حكّام و عمّال تفويض مى كنند ، و زيردستان به اجراى هدايات « 1 » مختار و مستقل اند ، و پادشاه از صدور فيصله هاى قاضى و يا حاكم مطلقا خبر ندارد ، و نه به طور جزئى مشيّت و ارادهء پادشاه را در اصدار فيصله « 2 » كدام « 3 » دخلى است ؛ امّا اراده و مشيت خداوند بزرگ به كليّهء واقعات « 4 » خرد و كلان و جزئى و كلّى ، خواه به واسطهء اسباب و يا بلاواسطه باشد ، مدخليّت دارد ؛ بنابرآن « 5 » ، لازم مى آيد كه انسان خداوند تعالى را به هر واقعه مؤثّر حقيقى دانسته ، همان ذات را معبود و مستعان بداند .
تنبيه : ابن عبّاس و سلف ديگر آيهء كريمهء
« فَلا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثالَ »
را چنين تفسير كرده اند كه :
هيچ كسى را مماثل خدا قرار مدهيد .
إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ
( 74 )
هر آئينه خدا مىداند و شما نمى دانيد .
تفسير : شما نمى دانيد كه براى خداى متعال چگونه مثالى بايد آورده شود كه اصل مطلب را افاده نمايد ، و با حقيقت مطابق و مناسب باشد ، و درعين حال ، با « 6 » عظمت و بزرگوارى و نزاهت ذات خداوند متعال شبهه اى پيدا نشود . اينك در ذيل دو مثال صحيح آورده مىشود ، و لازم است به آن دو مثال دقت به عمل آيد ، تا غرض تمثيل فهميده شود .
* ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْداً مَمْلُوكاً لا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَ مَنْ رَزَقْناهُ مِنَّا رِزْقاً حَسَناً فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ
بيان كرد خدا مثال بندهء مملوكى كه توانائى ندارد بر هيچ چيز ؛ و كسى كه داديمش از نزد خود روزى نيك ، پس وى خرج مىكند از آن روزى ،
هامش
( 1 ) . دستورات ، ارشادات
( 2 ) . حكم
( 3 ) . هيچ
( 4 ) . وقايع
( 5 ) . بنابراين ،
( 6 ) . در ارتباط با