إِلَّا اللَّهُ
مگر خدا ؛
تفسير : اينجا تتّمهء كلام حضرت موسى است ؛ يا ، خداوند بعد از وى براى امّت خطاب مى فرمايد . به هرحال ، درين جا توضيح است كه احوال امم بى شمار پيشين جز خدا ( ج ) به ديگرى معلوم نيست . البتّه اسماى اقوامى كه نزد مردم عرب بيشتر شهرت داشتند گرفته شد ؛ و بقيّه در
« وَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ »
شامل شده « 1 » تنبيه گرديد كه آيا خبر عاقبت آن اقوام به شما نرسيده ؟ ! تعجّب است ، چندين قوم پيش از شما تباه شدند ؛ تااكنون شما از حال آنها عبرت نگرفتيد !
تنبيه : ابن عبّاس ( رض ) چون
« لا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا اللَّهُ »
را خواند گفت : كذب النّسّابون ! يعنى ، كسانى كه مدّعى معرفت كامل انساب اند ، دروغ مى گويند . عروة بن الزبير ( رض ) فرمايد : ما كس را بلندتر از معد بن عدنان نمى يابيم كه بطور تحقيق نسب را بيان كند ؛ و اللّه تعالى اعلم .
جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَرَدُّوا أَيْدِيَهُمْ فِي أَفْواهِهِمْ
آوردند به ايشان پيغمبرانشان نشانى ها پس بازآوردند دست هاى خود را در ذهن هاى خود ؛
تفسير : يعنى ، كفّار از فرط غيظ دست هاى خود را گزيدند ؛ چنان كه جاى ديگر است :
« عضوا عليكم الانامل من الغيظ » « 2 » يا ، چون سخن انبيا را شنيدند ، از فرط تعجّب دست بر دهان نهادند ؛ يا ، دست سوى دهن برده اشاره كردند : بس است ، خاموش باشيد ! يا از اين زبان ما جز اين جواب كه آينده مى آيد « 3 » ، توقّع مكنيد ! يا ، هنگامى كه سخنان پيغمبر ( ص ) را مى شنيدند ، مى خنديدند ؛ و براى آنكه خندهء
هامش
( 1 ) . مندرجشده ، داخل شده ،
( 2 ) . سورهء آل عمران ، آيهء 119 .
( 3 ) . عملا برمى آيد ،