حكمت سنجيده شده ، پايهء حقايق و دلايل آن چنان به متانت بنياد نهاده شده كه سير قرون و اعصار كوچكترين فتورى در آن پديد آورده نمى تواند « 1 » در اين نامهء پاك نهاد ، جهان تشخيص شده ، و هر آن حادثه و تغيّر « 2 » كه تا قيامت پيش آيد ، من كل الوجوه ، در آن تمحيص يافته . مائدهء قرآن براى روح انسان غذاى معتدل و جاويد فراهم نموده ؛ غذايى كه در همه احوال و اوقات ، تناول كنندگان را ملايم و خوشگوار مى باشد .
با وصف تمام اين محّسنات حكمت انگيز ، به اجمال و ابهام سخن نرانده ، و شكل معمّا اختيار نكرده ؛ بل « 3 » كافّهء مهّمات معاد و معاش را به وضوح تمام مى داناند « 4 » . دلايل توحيد ، احكام ، مواعظ ، داستان ها به شكل دلكش و به قراين جداگانه ، هريك در موقع آن نهاده شده ؛ نزول قرآن نيز مبنى بر حكمت است كه يكباره فرود نيامده ، و در اوقات مختلف به لحاظ موقع و مصلحت نازل گرديده . انسان چون مجموع اين نكات و دقايق را در قرآن معاينه مىكند ، به شگفت اندر مىشود ، و در حقيقت مورد استغراق « 5 » نيست ؛ زيرا ، اگر كلام حضرت حكيم و خبير حقيقى - جلّت عظمته - جامع اين همه حكمت ها و زيبائى ها نباشد ، از كلام كه آن را توقّع توان كرد ؟ !
أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ
عبادت نكنيد مگر خدا را ؛
تفسير : مقصد بزرگ از فرودآوردن اين كتاب محكم و مفصّل اينست كه جهانيان به عبادت خداى يگانه - جلّت عظمته - دعوت داده شوند ، و طرق عبادت تعليم شود . براى تكميل « 6 » اين مقصد جليل ، انبياى سابق مبعوث شدند :
« وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ »
( الانبياء ، ركوع 2 )
« وَ لَقَدْ بَعَثْنا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ »
( النحل ، ركوع 5 ) .
إِنَّنِي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ وَ بَشِيرٌ
( 2 )
هر آئينه من شما را از وى بيم دهنده و مژده رساننده ام .
هامش
( 1 ) . نمى تواند پديد بياورد .
( 2 ) . تغيير
( 3 ) . بلكه
( 4 ) . تعليم مىدهد .
( 5 ) . استبعاد
( 6 ) . تحقق بخشيدن ، انجام رسانيدن