تفسير : علم و فضل هم وقتى به كار انسان مىآيد كه از هدايت و معاونت الهى ( ج ) توفيق اتّباع مطابق به علم صحيح باشد ؛ پس هركه را خدا ( ج ) موفّق نگرداند كه به راه راست رود ؛ اگرچه فضيلت و قابليّت علمى وى بزرگ باشد ، جز زيان و خساره « 1 » چيزى به دستش نمىآيد .
بنابرآن « 2 » ، بايد انسان به علم و فضل خويش مغرور نشود ؛ و هميشه از خدا ( ج ) هدايت و توفيق خواهد .
وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ
و هرآئينه بيافريديم براى دوزخ بسى از جنّيان و آدميان
تفسير : اين آيت ظاهرا معارض آيهء
« وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ »
معلوم مىشود « 3 » ؛ ازاينرو ، بعضى مفسّرين گويند : آنجا در
« لِيَعْبُدُونِ »
لام غايت ، و اينجا در
« لِجَهَنَّمَ »
لام عاقبت مراد است ؛ يعنى ، مطلوب اصلى آفرينش عبادت است ؛ ليكن چون اكثر جنّ و انس اين مطلب را تكميل نخواهند كرد ؛ « 4 » عاقبت به دوزخ فرستاده مىشوند . توان گفت كه آنها براى دوزخ پيدا شدهاند « 5 » ؛ كما فى قوله تعالى
« فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً »
امّا ، نزد ديگر محقّقان ، به اين تكلّف حاجت نمىماند ؛ در هر دو موضع ، لام را لام غايت مىدانند ؛ در
« لِيَعْبُدُونِ »
غايت تشريعى ؛ و در
« لِجَهَنَّمَ »
غايت تكوينى .
لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ
ايشان را دلهاست كه نمىفهمند به آن ؛ و ايشان را چشمهاست كه نمىبينند به آن ؛ و ايشان را گوشهاست كه نمىشنوند به آن ؛ ايشان
هامش
( 1 ) . خسارت
( 2 ) . بنابراين ،
( 3 ) . به نظر مىآيد ؛
( 4 ) . به اين مقصود وفا نخواهند كرد ؛
( 5 ) . پديدار شدهاند ؛ پديد آورده شدهاند ؛