عبد اللّه بن عبّاس ( رض ) چون اين حديث را از ابو هريره ( رض ) شنيد ، دانست كه ( لمم ) در حقيقت گناه نمىباشد ؛ بلكه چون سبب گناه است ، گناه شمرده مىشود ؛ پس مطلب آيت اين است : كسانىكه از گناه كبيره و علنى نجات مىيابند ؛ يعنى لمم از ايشان صادر مىشود ؛ امّا ، پيش از صدور گناه كبيره و اصلى ، از قصور خويش تائب ، و مجتنب مىشوند ؛ چنان كه ابن عبّاس از حديث ابو هريره مطلب آيت سورهء نجم را دانست ، بايد ما نيز آيت سورهء نساء را حسب ارشاد وى معنى كنيم ؛ بعد از آن ، به حمد اللّه ، مشكلات ما حلّ مىشود ، و احتياجى نمىماند كه در توضيح اين آيت ، گناه صغيره و كبيره را به تفسيرهاى مختلف نقل كنيم ؛ و در پاسخ استدلال معتزله به انديشههاى طولانى فرو رويم . وجه تكفير سيّئات و سبب دخول بهشت آسان و مطابق قواعد به دست مىآيد ، و معنى « اجتناب » روشن مىشود ؛ و سخنان كوچك ، انشاء اللّه تعالى به تدبّر اندك طى مىشود .
خلاصهء هر دو آيت ، حسب ارشاد حديث و بيان ابن عبّاس ( رض ) چنين مىشود : كسىكه از گناه نفس خويش را بازمىدارد ؛ يعنى از گناهى كه در سلسلهء گناهان مقصود و بزرگ شمردن مىشود ؛ در اثر اجتناب از آن ، كارهاى بدى كه براى حصول آن گناه نموده ، بخشيده مىشود ؛ و اين شخص به قرار ارشاد
« وَ أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى . فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى »
در بهشت داخل كرده مىشود . مطلب اين نيست كه صغائر سلسلهء زنا بنابر عدم ارتكاب گناه كبيرهء ديگر ، مثلا شرابنوشى ، بخشيده مىشود ؛ و يا صغائر زنا ، بنابر نوشيدن شراب قابل مؤاخذه شمرده مىشود ؛ و اللّه اعلم .
وَ لا تَتَمَنَّوْا ما فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ
و تمنّا مكنيد آنچه را كه برترى داده خدا به آن بعضى شما را بر بعضى .
تفسير : اگر خالق متعال بعضى را بر بعضى در امرى شرافت و فضيلت و اختصاص و امتياز بخشيده ، شما در آن حرص و هوس منمائيد ؛ اين كار چنان است كه مال و جان و ناموس ديگرى را مورد تعرّض قرار دهيد كه حرمت آن پيشتر ذكر شده ؛ ازين خواهشها بغض و كينه پديد مىآيد ، و مستلزم مخالفت با حكمت الهى ( ج ) مىگردد . بعضى از زنان به حضرت پيغمبر - صلّى اللّه عليه و سلّم - عرض نمودند : چيست كه خدا ( ج ) هرجا « 1 » به مردان خطاب و
هامش
( 1 ) . همهجا