اجتناب كنيد . - يعنى مرتكب يك گناه كبيره هم نشويد - گناهان صغيرهء شما ، هرقدر باشد ، ضرور « 1 » بخشيده مىشود ؛ امّا ، اگر تصادفا يكى يا دو گناه كبيره را با صغاير ضميمه نموديد ، آنگاه بخشش امكان ندارد ؛ و بر همه گناهان سزا لازم مىشود ! اهل سنّت را عقيده بر آن است كه خدا را در هر دو صورت اختيار است كه ببخشايد ، يا مؤاخذه كند . در صورت نخست ، لازم شمردن بخشايش ؛ و در صورت ثانى ، واجب پنداشتن مؤاخذه ؛ بر فتور و نارسائى دانش معتزله دلالت دارد .
از ظواهر الفاظ اين آيت ، مذهب معتزله بدوا راجح به نظر مىآيد ؛ امّا ، بعضى جواب دادهاند : از انتفاى شرط انتفاى مشروط هيچگاه لازم نمىشود ! بعضى گفتهاند : مراد از كلمهء « كبائر » در اين آيت ، خاص اكبر الكبائر يعنى شرك است ؛ و از اينكه « كبائر » به صيغهء جمع ذكر شده ، تعداد انواع شرك مطلوب است « 2 » ؛ و در ذيل آن سخنانى چند گفتهاند ؛ ما از تمام آنها صرفنظر ، و مقصد اصلى و حقيقى آيت را بيان مىكنيم ؛ به اسلوبى كه به نصوص و عقل مطابق ، و به قواعد و ارشاد محقّقان موافق باشد ؛ و به كسانىكه « 3 » اهل درايت و انصافاند ، بعد از معنى آيت ، سخنانى كه در ضمن است ، خودبهخود حلّ گردد ؛ اعتراض معتزليان مضمحلّ ؛ و بر عدم دانش و قصور ادراك آنها حجّت قوى استوار شود ؛ و توجّه اهل حق را به ابطال و ترديد آن نيازى نماند .
واضح است كه ارشاد
« إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ »
و ارشاد
« الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَواحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ »
كه در سورهء نجم موجود مىباشد ؛ مدّعاى هر دو يك چيز است ؛ تنها تفاوت جزئى در الفاظ مىباشد ؛ مطلب يك آيت مطابق به مطلب آيهء ديگر است . نسبت به آيت سوره و النجم ، ارشاد حضرت عبد اللّه بن عباس ( رض ) در بخارى و ديگر كتب حديث ، واضحا موجود است : « عن ابن عبّاس ، قال : ما رأيت شيئا اشبه باللّمم ممّا قال ابو هريرة عن النّبىّ صلّى اللّه عليه و سلّم : انّ اللّه كتب على ابن آدم حظّه من الزّنى ادرك ذلك لا محالة ؛ فزنى العين النظر ، و زنى اللسان المنطق ، و النفس تمنّى و تشتهى ، و الفرج يصدّق ذلك و يكذّبه ؛ انتهى » .
اگر كسى بداند از اين حديث مبارك مطلب « 4 » واقعى و تحقيقى هر دو آيت مذكوره كاملا سراغ مىشود ؛ از فرمايش ابن عبّاس كه « حبر الامّة » و « لسان القرآن » است ، اين مطلب واضح
هامش
( 1 ) . حتما
( 2 ) . منظور بوده است ؛
( 3 ) . براى كسانىكه
( 4 ) . مراد و منظور