شد كه معنى « لمم » و « سيّئات » ازين بهتر شده نمىتواند « 1 » ؛ پس در مقابل آن ديگر بيانى را متعلّق به اين آيت چگونه ترجيح توان داد ؛ بالخصوص خرافات معتزله كه شايستهء جواب و قابل التفات نمىباشد !
واقعا ، حديث و استنباط حضرت ابن عبّاس ، چنان شگفت و شايستهء قبول است كه براى مزخرفات معتزله گنجايش ، و به اهل حق « 2 » نيازى به ترديد نمىماند ؛ و اختلاف ضمنى نيز به خوبى حلّ مىشود . خردمندان ، اگر اندك تأمّلى كنند ، مىدانند ؛ اينك براى توضيح مطلب ، خلاصهء حديث مذكور را عرض مىكنم :
عبد الله بن عبّاس ( رض ) مىگويد : من در تحقيق و تعيين كلمهء ( لمم ) كه در آيهء سورهء نجم ذكر ، و بخشش آن وعده شده ؛ هيچ چيزى بهتر از حديث ابو هريره نيافتم ! مفاد حديث شريف ، قرار ذيل است :
حضرت پيغامبر ( ص ) فرمود : نصيبهء زنا كه خداوند ( ج ) به كسى مقرّر كرده است ، حتما به او مىرسد ؛ پس حصّهء چشم از زنا ديدنى است و قسمت زبان سخنانى است كه مبادى و اسباب زنا شمرده مىشود ؛ و قسمت نفس آرزو و خواهش زناست ؛ امّا ، در حقيقت ، تحقّق و بطلان فعل زنا مربوط به فرج است ؛ چه اگر از فرج زنا صادر شد ، گويا زناى چشم و زبان و دل نيز به حقيقت پيوست ؛ و اگر با وجود تمام اسباب و ذرايع ، تنها فعل زنا از فرج صادر نشد ، و انسان از زنا توبه كرد ، و اجتناب ورزيد ؛ تمام وسايل زنا كه در نفس الامر مباح بوده و در اثر ارتكاب زنا گناه شمرده شده بودند ، مورد بخشش و مغفرت قرار داده مىشود ؛ يعنى ، فعل زناى آنها باطل مىشود ، و قلب ماهيّت نموده ، و در عوض زنا عادت شمرده مىشود ؛ و چون اين فعل در نفس الامر گناه و طاعت نبوده ، بلكه مباح ، و صرف براى زنا وسيله شمرده مىشد ؛ در معصيت داخل بود ؛ هرگاه وسيلهء زنا نيز نباشد ، و در اثر اجتناب معدوم مىشود ، آن را زنا شمردن و در جملهء معصيت قرار دادن دور از صواب است . مثلا ، كسى به قصد دزدى به مسجد مىرود ؛ مگر « 3 » در عين موقع « 4 » ، متنبّه مىشود ، و از دزدى تايب مىگردد ، و تمام شب به نماز و استغفار مشغول مىباشد ؛ در اينصورت ، همان رفتار او كه وسيلهء دزدى به نظر مىآمد ، ذريعهء « 5 » توبه و نماز شده است .
هامش
( 1 ) . نمىتواند از اين بهتر معنى بشود ؛
( 2 ) . براى اهل حق
( 3 ) . ليكن
( 4 ) . در همان حال
( 5 ) . وسيلهء