پذيرفته نمىشود كه در حال كفر مردهاند ، و عذاب اخروى را ديده توبه نمايند ؛ براى اينها عذاب شديد مهيّا شده است . بايد دانست ، اين دو آيت كه دربارهء اجابت و عدم اجابت توبه است ، و ما مطلب آن را در اينجا بيان مىكنيم ، بيان ما موافق به تحقيقى است كه بعضى از اكابر محقّقين نمودهاند ، و حسن آن اين است كه قيد « جهالت » و لفظ « قريب » هر دو به معنى ظاهرى خود باقى ماند ، و معنى « على اللّه » نيز آسان به دست مىآيد ، و مقصدى كه در اينجا از ذكر قبول و عدم قبول توبه است ، نيز به خوبى حاصل مىشود ؛ يعنى ، هر توبه كيف ما اتّفق مقبول نيست ، و چند نوع است كه در اجابت با هم تفاوت دارد ، تا كسى به اعتماد توبه ، به گناه جرى نشود ؛ امّا ، حضرات مفسّرين ، على العموم ، كه مطلب اين آيات را توضيح نمودهاند ، قيد جهالت را احترازى و شرطى ندانسته ، بلكه آن را قيد واقعى پنداشتهاند ، و گويند : گناه هميشه از جهل و حماقت صادر مىشود ، و تمام زمانى را كه پيش از مرگ است « قريب » مىدانند ؛ زيرا ، زندگانى در جهان جز فرصتى قليل نيست ؛ در اينصورت ، مطلب اين است كه وعدهء اجابت توبه از طرف خداوند ( ج ) با كسانى است كه به سفاهت و عاقبت نيانديشى گناه مىكنند ، و پيش از فرا رسيدن مرگ توبه مىنمايند ؛ امّا ، توبهء كسانى كه مرگ را مشاهده مىكنند ، و حالت نزع بر ايشان طارى مىشود ، يا كسانى كه به كفر مىميرند ، هرگز قبول نمىشود .
فايده : هنگامى كه مرگ متيقّن گردد ، و جهان آخرت در نظر آيد ، توبه پذيرفته نمىشود ؛ امّا ، پيش از ديدن عالم آخرت ، البتّه توبه اجابت مىشود ؛ اينقدر فرق است كه بر طبق بيان اوّل اجابت توبه در صورت نخستين ، موافق به آئين عدل و انصاف است ؛ و در صورت دوّم ، محض فضل اوست ؛ كما مر .
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً وَ لا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ
اى مؤمنان ، حلال نيست شما را كه ميراث گيريد زنان را به زبردستى و منع مداريد ايشان را از نكاح ، تا باز ستانيد چيزى كه