يعنى : قرآن يا دعوت بدين ، حكمت كاملى است ، حكمت سخن حقى است پر از نفع ، بالغ به معنى كامل و تمام است ،
فَما تُغْنِ النُّذُرُ
جملهاى را در تقدير دارد ، يعنى : « كذبوا الحكمة فما تغن النذر » نذر جمع نذير يا انذار است .
6 -
فَتَوَلَّ عَنْهُمْ يَوْمَ يَدْعُ الدَّاعِ إِلى شَيْءٍ نُكُرٍ
.
جملهء اوّل تفريع است بر گذشته ، يعنى : حالا كه تكذيب مىكنند و در پى هواى نفس هستند از آنها در گذر و در ايمان آوردن اصرار مكن . « يوم » تقديرش « اذكر يوم » و نظير آنست ، منظور از « داع » مىشود خدايا ملائكه باشند ، چنان كه در آيهء
يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ
اسراء / 52 خداست
مُهْطِعِينَ إِلَى الدَّاعِ
نيز مانند اين آيه است يعنى : دعوت كننده آنها را از زمين دعوت مىكند به كارى سخت و ناپسند .
7 -
خُشَّعاً أَبْصارُهُمْ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ كَأَنَّهُمْ جَرادٌ مُنْتَشِرٌ
.
خشعا حال است از فاعل « يخرجون » ، جملهء
كَأَنَّهُمْ جَرادٌ . . .
اگر تشبيه براى « يخرجون » باشد ، از يك واقعيّت عالى حكايت مىكند ، و آن اينكه تخم گذارى ملخ بدانگونه است كه ملخها انتهاى دم خود را در زمين فرو برده و در آن تخم گذارى مىكنند ، پس از چندى تخمها به صورت كرم از زمين مىرويند ، آن گاه مبدل به ملخ مىشوند و بدون نظم و نقشه در هم مىلولند .
آيه نشان مىدهد كه انسانها نيز مانند ملخ از زمين خواهند روئيد و آن گاه درهم و برهم فرياد خواهند كشيد :
مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ
.
8 -
مُهْطِعِينَ إِلَى الدَّاعِ يَقُولُ الْكافِرُونَ هذا يَوْمٌ عَسِرٌ
.
حال است از فاعل « يخرجون » : يعنى خارج مىشوند از قبر در حالى كه ، به سرعت به طرف دعوت كننده مىروند ، از
يَقُولُ الْكافِرُونَ
معلوم مىشود مؤمنان چنين سخنى نخواهند گفت ، در جاى ديگر آمده :
يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْداثِ