تعليل
شَيْءٌ عَجِيبٌ
است جواب « اذا » محذوف است يعنى : أ إذا متنا رجعنا » منظور از بعيد ظاهرا بعد عقلى است . تا اينجا اشكال منكران نقل گرديد .
4 -
قَدْ عَلِمْنا ما تَنْقُصُ الْأَرْضُ مِنْهُمْ وَ عِنْدَنا كِتابٌ حَفِيظٌ
.
اين آيه و آيه بعدى جواب اول است ، منظور از
ما تَنْقُصُ
انسانهايى است كه مىميرند ، يعنى درست است كه آنها متلاشى شده و مبدل به خاك مىگردند ولى آنها نزد ما معلوم هستند ، مىتوانيم بار ديگر ذرات آنها را جمع كنيم ، آن گاه در تعليل علم فرموده :
وَ عِنْدَنا كِتابٌ حَفِيظٌ
مراد لوح محفوظ است كه همهء اشياء با وجود جمعى در آن حاضرند .
على هذا انسانها هم در شكل انسان و هم به صورت ذرات خاك در لوح محفوظ موجود هستند .
5 -
بَلْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ فَهُمْ فِي أَمْرٍ مَرِيجٍ
.
يعنى اينطور نيست كه از علم ما و قدرت ما بى خبر باشند ، بلكه حق را بعد از آمدنش تكذيب مىكنند و در كار مختلفى هستند ، با قلب يقين دارند و با زبان انكار مىكنند ، ظهور آيه در آنست كه : دانسته تكذيب مىنمايند ، نظير
وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ
نحل / 14 ، مراد از « مريج » ناهماهنگى قلب با زبان است .
6 -
أَ فَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّماءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْناها وَ زَيَّنَّاها وَ ما لَها مِنْ فُرُوجٍ
.
از اين آيه تا آيه 15 دو نوع براى معاد استدلال شده است يكى اينكه :
به اين خلقت و مناظر دل انگيز و عجيب و نظام كامل آن بنگريد و بدانيد : خدايى كه از اين آفرينش ناتوان نبوده از آفرينش مجدد نيز ناتوان نخواهد بود ، ديگرى