تشبيه آخرت به روئيدن نباتات .
منظور از سماء همه چيزهايى است كه در بالا هستند اعم از جوّ ، اجرام و جاذبه و نيروهايى كه آنها را به هم مربوط مىكند ، زينت نيز از خود آنهاست
زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِزِينَةٍ الْكَواكِبِ
صافات / 6 ، منظور از نبودن فروج و شكافها آنست كه در اين انسجام خللى و شكافى خارج نظام اتم آن وجود ندارد ، دربارهء آخرت آمده
وَ إِذَا السَّماءُ فُرِجَتْ
مرسلات / 9 معلوم است كه آن موقع شكافها به وجود خواهد آمد .
7 -
وَ الْأَرْضَ مَدَدْناها وَ أَلْقَيْنا فِيها رَواسِيَ وَ أَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ
.
منظور از « مددنا » گستردن و وسيع كردن زمين است كه موجودات زنده را تأمين و كفايت كند ، به وجود آمدن كوهها از ضروريات وجود حيات و ادامهء آن است ، آن گاه روئيدن اصناف نبات بهجت آور و آفرينش و ادامهء آنها تكميل خلقت و حاكى از قدرت و علم كامل خالق آنهاست .
8 -
تَبْصِرَةً وَ ذِكْرى لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ
.
نتيجه گيرى ابتدايى است ، يعنى خواستهايم با اين آفرينش و تدبير هر بندهء با انصاف را به قدرت و علم و تدبير خود آشنا كنيم و يادآورى كرده باشيم كه قدرت اعادهء آن را نيز داريم .
تبصره و ذكرى هر دو مفعول له و مآلا يكى هستند . منظور از
عَبْدٍ مُنِيبٍ
انسانى است كه روح انابه و قبول حرف حق در او هست . نظير
إِنَّما تُنْذِرُ مَنِ اتَّبَعَ الذِّكْرَ وَ خَشِيَ الرَّحْمنَ بِالْغَيْبِ
يس / 11 .
9 -
وَ نَزَّلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً مُبارَكاً فَأَنْبَتْنا بِهِ جَنَّاتٍ وَ حَبَّ الْحَصِيدِ
اجمال اين مطلب در آيهء گذشت ولى چون استدلال كامل براى معاد است