عوامل و اسبابند ، جمع آمدن آن براى كثرت است ، عليم حاكى از أحاطه خداوند بر آن علل و اسباب ، و حكيم حكايت از آن دارد كه آن اسباب را روى مصلحت و حكمت به كار مىگيرد .
5 -
لِيُدْخِلَ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَ يُكَفِّرَ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ
.
تعليل ديگرى است براى
أَنْزَلَ السَّكِينَةَ
در اينجا منظور عموم مؤمنين است نه فقط آنهايى كه در حديبيه بودند على هذا « ليدخل » بدل يا عطف بيان است از « ليزدادوا » ، مجمع البيان « ليدخل » را متعلق به
إِنَّا فَتَحْنا
مىداند ولى الميزان آن را قبول ندارد ، آمدن مؤمنان براى آنست كه توهم نشود بهشت مخصوص مؤمنان است ، ضمير « عنهم » براى تغليب مىباشد ( الميزان ) .
تكفير سيئات سبب آمادگى براى دخول بهشت است ، آن نيز از نتائج انزال سكينه است ، جريان غفران ذنوب و تكفير سيئات در رابطه با اهل بهشت در بيشتر آيات آمده است ، اين مىرساند : چون انسان به درجه استحقاق بهشت رسيد گناهان مختصرى كه دارد مورد عفو قرار مىگيرد .
وَ كانَ ذلِكَ عِنْدَ اللَّهِ فَوْزاً عَظِيماً
.
يعنى سعادت واقعى همين است .
6 -
وَ يُعَذِّبَ الْمُنافِقِينَ وَ الْمُنافِقاتِ وَ الْمُشْرِكِينَ وَ الْمُشْرِكاتِ الظَّانِّينَ بِاللَّهِ ظَنَّ السَّوْءِ عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ
.
اين آيه عطف به معنى است بر « ليدخل » ، يعنى خداوند انزال سكينه را مخصوص مؤمنان كرد و آن را بر ديگران تحريم نمود تا منافقين و منافقات را عذاب كند . . .
ظن سوءشان ظاهر آن بود كه گمان كردند خدا پيامبرش را يارى نخواهد كرد ، نظير :
مَنْ كانَ يَظُنُّ أَنْ لَنْ يَنْصُرَهُ اللَّهُ
فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّماءِ
حج / 15