گرديد ، زيرا كه طلسم مشركان شكست : آينده از هر جهت اميد بخش بود .
دوم : راه اتمام نعمت و پياده شدن اسلام و رفع موانع آن شروع گرديد ، آن همه كوتاه آمدن مشركان سبب استقبال ساير قبائل از اسلام شد و سپس به فتح مكه انجاميد .
سوم : رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله با برداشته شدن موانع ، به راه راست گسترده شدن و انتشار اسلام وارد گرديد يا مشرف به ورود شد .
چهارم نصرت قوى و پرتوان از جانب ، در رسيدن به اهداف به آن حضرت روى آورد .
على هذا منظور از نتائج چهارگانه ، شروع آنهاست با فتح حديبيه كه بعدا ادامه پيدا كردند ، استعمال فعل مضارع در افعال چهارگانه براى استمرار است ، در اينجا به چند مطلب بايد توجه كرد .
1 - به نظر مىآيد منظور از « ذنبك » بعضى از نگرانىهايى است كه راجع به آينده اسلام در قلب مبارك آن حضرت بود و با فتح حديبيه شروع به از بين رفتن كردند ، اين سخن مشروحا در « نكتهها » خواهد آمد مراد از « ما تقدم » گناه كهنه و گذشته و از « ما تأخر » گناه جديد است و هر دو راجع به گذشتهاند نه آينده ، نظير اينكه بگوئيم : از گناهى كه پنج سال قبل كرده بودى و از گناهى كه ده روز قبل كردى گذشتم .
الميزان نظر مىدهد كه مراد از ذنب گناهى است كه مشركان به آن حضرت قائل بودند زيرا كه مقدسات آنها را محو كرده و با آنها به جنگ برخاسته بود اين سخن نظير آنست كه در مجمع البيان از مرحوم سيد مرتضى علم الهدى نقل كرده است ، در اين باره روايتى نيز هست .
در وجه ديگر منظور از ذنب گناه امت آن حضرت است كه مشروحا در
تفسير احسن الحديث (فارسى) — صفحة 222
مساهمون: على اكبر قرشى بنابى
ص٢٢٢