بارَكَ فِيها
اشاره است به آنچه تشكيل كوهها و تقدير اقوات براى هميشه بوده است كه جعل و تقدير دائم الفائده خواهد بود ، منظور از تقدير اقوات ، ظاهرا تشكيل درياها و بارانها و خاكها و هوا و مانند آنهاست كه مقدمهء روئيدنيها و جنبندگان بود .
منظور از سؤال در « للسائلين » سؤال طبيعى است ، يعنى چه موجودات زنده با نياز طبيعى مىخواستند و لازم داشتند به طور مساوى كه نياز همه را بر طرف كند ، تقدير كرد و گرنه ، آن روز سؤال كنندهاى نبود ، نظير :
وَ آتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ
ابراهيم / 34 .
در اينجا دو مسئله را بايد در نظر داشته باشيم اوّل آنكه بعضى از مفسّران گفتهاند : اين چهار دوران تتمّهء دو دوران زمين است يعنى زمين را در دو دوران آفريد و در دو دوران نيز تقدير اقوات كرد ، جمعا چهار دوران شد .
با آنكه اين ، خلاف صريح آيه است ، در تعليل اين سخن گفتهاند : كه در غير اين صورت بايد خلقت آسمان و زمين در هشت روز باشد ، زيرا در آيهء بعدى خواهد آمد كه آسمانها نيز در دو دوران خلق شدهاند ، جواب اين سخن آنست خواهيم گفت : خلقت آسمانها با چهار دوران زمين متداخلند .
دوّم : بعضى از بزرگان
أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ
را به فصول چهار گانه تفسير كرده است اين سخن بعيد است ، زيرا آيه از ابتداى خلقت سخن مىگويد ، آن وقت از فصول اربعه خبرى نبود ، وانگهى فصول اربعه وقت خلق اقوات است نه وقت تقدير آنها ، سپس فرموده : در اين آيات فقط چهار دوران از شش دوران بيان شده است دو تا براى خلقت زمين و دو تا براى آسمانها .
11 -
ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَ هِيَ دُخانٌ فَقالَ لَها وَ لِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً