لفظ « ابق » مفيد خشم است چنان كه در كلمهها گفته شد ، مؤيد اين سخن آيه
وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً . . .
انبياء / 78 است كه به غضب تصريح گرديده و او غضبناك از قوم خويش بود كه به وى ايمان نياورده بودند لفظ « مشحون » حاكى است كه پر بودن كشتى علّت قرعه انداختن شد ، تا عدّهاى را به دريا بياندازند و بار كشتى سبك شود .
141 - 142 -
فَساهَمَ فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَ هُوَ مُلِيمٌ
لفظ « مدحضين » نشان مىدهد كه يونس تنها نبود كه قرعه به نام او اصابت كرد بلكه عدهاى بودند ، يونس نيز از آن جمله بود ، از لفظ « مشحون » در آيه گذشته و از كلمه « مدحضين » در اين آيه ، روشن مىشود كه دريا طوفانى شده چارهاى نبود كه بعضى از مسافران را به قيد قرعه به دريا افكنند تا بار كشتى سبك شود ، و گرنه هلاك همه حتمى بوده است ، لذا عدّهاى به قيد قرعه به دريا انداخته شدند كه يونس از آن جمله بوده است ، بقيه در نكتهها ديده شود .
التقام يعنى بلعيدن است ، ظاهرا منظور از « مليم » آنست كه نفس خود را ملامت مىكرد كه چرا از ميان قوم خويش خارج شدم .
143 - 144 -
فَلَوْ لا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ
.
منظور از « مسبّحين » آن نيست كه در شكم ماهي گفت :
سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ
بلكه منظور آنست كه او از تسبيح گويان بود و پيوسته در زندگى خدا را به پاكى ياد مىكرد و گرنه پيوسته در شكم ماهى مىماند و نجات پيدا نمىكرد .
زيرا از بعضى آيات معلوم مىشود كه يونس در هر حال بنا بود از شكم ماهى نجات يابد و اين كار يك امتحان بوده است در سوره ( ق ) مىخوانيم :
لَوْ لا