ناگفته نماند : نظير اين تعبيرات در سه سورهء ديگر آمده كه نتيجهء آنها وقوع قيامت است ، در سورهء ذاريات آمده :
وَ الذَّارِياتِ ذَرْواً فَالْحامِلاتِ وِقْراً فَالْجارِياتِ يُسْراً . . .
إِنَّما تُوعَدُونَ لَصادِقٌ
.
در سوره مرسلات آمده :
وَ الْمُرْسَلاتِ عُرْفاً فَالْعاصِفاتِ عَصْفاً وَ النَّاشِراتِ نَشْراً . . .
إِنَّما تُوعَدُونَ لَواقِعٌ
و در سورهء نازعات آمده :
وَ النَّازِعاتِ غَرْقاً وَ النَّاشِطاتِ نَشْطاً وَ السَّابِحاتِ سَبْحاً فَالسَّابِقاتِ سَبْقاً . . .
يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ . . .
امّا در اين سوره بعد از قسمها فرموده :
إِنَّ إِلهَكُمْ لَواحِدٌ
پس بايد اين سوگندها در رابطه با توحيد و يكى بودن خدا باشد .
ناگفته نماند : يكى از دلائل توحيد ، وحدت نظام جهان است و آن نشان مىدهد كه در تمام جهان يك اراده حكومت مىكند ، هشام بن حكم از حضرت صادق صلوات اللَّه عليه مىپرسد : « ما الدليل على أنّ اللَّه واحدا » ؟ امام در جواب مىفرمايند :
« اتّصال التدبير و تمام الصنع »
« 1 » يعنى اتصال و وحدت تدبير جهان و كامل بودن آن دليل وحدت خالق و مدبّر است .
سوگندهاى سه گانه در اين آيات وحدت نظام جهان را مىرساند به اين بيان : انواع و اصناف موجودات جهان هر يك صف مخصوصى تشكيل داده و در صف خود ايستادهاند ، انواع جمادات ، موجودات زنده ، انسان ، حيوان ، پرندگان خزندگان ، حشرات چهارپايان و انواع نباتات و ميوهها ، هر يك براى خود صف بخصوصى دارند .
لفظ « صفّا » كه دلالت بر نوع دارد حاكى است كه اين صف كشيدن ، طرز بخصوصى است نه صف كشيدن معمولى و آن مخصوص به خود بودن و مخلوط نبودن به موجودات ديگر است .
هامش
( 1 ) تفسير برهان سورهء مؤمنون / 91 .