و با اعمال صالح خود سازى نمايند گويند « عسى » در تمام قرآن در اين گونه موارد براى قطع و يقين است و شايد براى ايجاد اميد در تائب باشد يعنى : در اين صورت به فلاح اميدوار باشند ، به نظر بعضى مراد از « عسى » آنست كه احتمال دارد باز از ايمان و عمل باز گردند ، يعنى شايد به ايمان و عمل ادامه دهند و از اهل فلاح باشند .
68 -
وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحانَ اللَّهِ وَ تَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ
.
به نظر مىآيد : اين آيه و دو آيهء بعدى در رابطه با
وَ قالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا
باشد ، در ضمن اينكه جواب چهارم از آن است موقعيت خدا را در جهان مجسم مىكند . يعنى : خلقت و اختيار در دست خداست عرب در كار خود آن استقلال عمل را ندارند كه بر مشيت خدا غلبه كرده و شما را از مكه بربايند و اللَّه اعلم .
يَخْلُقُ ما يَشاءُ
حاكى از مختار بودن خدا در كار آفرينش است كه هيچ چيزى جلو مشيت او را در امر خلقت نمىگيرد ، « يختار » ظاهرا راجع به امر تشريع است يعنى : « يختار ما يشاء من الاحكام و التشريع » على هذا نفى اختيار در
ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ
راجع به احكام و تشريع است يعنى مردم حق اختيار و حق مخالفت در برابر قانون و احكام حق ندارند ، نظير :
وَ ما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا مُبِيناً
احزاب / 36 ، و گرنه خدا اختيار در عمل را به بندگان عطا فرموده است ، پس منظور نفي مطلق اختيار نيست .
ممكن است منظور از « يختار » اختيار در امر تدبير و ادارهء جهان باشد يعنى خدا آنچه را كه بخواهد مىكند ، مردم اين اختيار را ندارند بلكه تا خدا