آنان كه در مسير امتحان واقع مىشوند ، در توحيد و حق پرستى اوج مىگيرند تربيت مىشوند ، مستحق درجات مىشوند مانند امام حسين صلوات اللَّه عليه ، ابو ذر غفارى ، ياران رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله در شعب ابى طالب و ميليونها نظائر ايشان ، پس امتحان در حقيقت يك تربيت خدايى است .
اما آنان كه ايمانشان ظاهرى است و صبر و استقامت ندارند از ديگران جدا مىشوند ، در واقع امتحان بسينهء آن نامحرمان مىزند اينك بعضى از آيات و روايات را به عنوان نمونه مىآوريم .
1 -
وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصَّابِرِينَ
بقره / 155 ، گفتيم كه نظر قرآن مجيد بيشتر راجع به امتحان تكوينى و امتحان به وسيله حوادث و شدائد است ، در اين آيه ترس ، گرسنگى ، كمى محصول و شهيد شدن عدهاى ، سبب آزمايش و تكميل نفوس امت قرار گرفته است .
2 -
وَ بَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَ السَّيِّئاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ
اعراف / 168 آيه دربارهء گناهكاران بنى اسرائيل است در اين آيه ، حسنات و پيشامدهاى خوب و پيروزىها نيز مايهء امتحان قرار گرفتهاند .
3 -
وَ نَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَيْرِ فِتْنَةً وَ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ
انبياء / 35 اين آيه نظير آيهء سابق است موقعى كه سليمان عليه السّلام به وسيله آصف بن برخيا تخت ملكه سبأ را در نزد خويش حاضر كرد ، فرمود :
هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَ أَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ . . .
نمل / 40 ، آرى انسان در مسير نعمت ، آزمايش مىشود و تكامل مىيابد .
4 -
وَ إِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً
بقره / 224 ، ابراهيم امتحانهاى سختى ديد ، براى دفاع از حق در آتش انداخته