دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَ بِيَعٌ وَ صَلَواتٌ وَ مَساجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيراً
.
اين آيه توجيه
بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا
و بيان نتائج اجازهء قتال است ، يعنى : به جرم آنكه گفتند پروردگار ما اللَّه است و دفاع از توحيد كردند از ديارشان بيرون نمودند ، وانگهى اگر خدا اين اذن را نمىداد و غائله كفار را به وسيله مؤمنان دفع نمىكرد ، آثار پيامبران از بين رفته بود ، منظور آن نيست كه معابد اديان در مقاتل معابد اسلام رسميت دارند ، بلكه منظور آنست كه : خدا در هر عصر آثار رسالت را بدين وسيله ، حفظ كرده است .
اخراج به صورت مجبور كردن و فشار گذاشتن بود ، مشركان آنها را به قدرى اذيت كردند تا مجبور شدند عدهاى به حبشه و عدهاى به مدينه هجرت كنند « الا » استثناء منقطع و به معنى « لكن » است يعنى آنها به حق اخراج نشدند ليكن اخراج شدند ، به جهت اينكه مىگفتند : ربنا اللَّه :
آن گاه در
وَ لَوْ لا دَفْعُ اللَّهِ . . .
روشن مىكند كه علّت تشريع قتال يكى حفظ مجتمع دينى است . ناگفته نماند : جملهء
وَ لَوْ لا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ . . .
يك سنت دائمى خدا و اعم از مسئلهء جنگ است « 1 » ، تشريع قتال يكى از فروع اين سنت و ناموس خلقت است ، « چنان كه در جاى ديگرى آمده :
وَ قَتَلَ داوُدُ جالُوتَ . . .
وَ لَوْ لا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَ لكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِينَ
بقره / 251 كشته شدن جالوت به دست داود از مصاديق اين سنت كلى و جارى است . در كافى از امام باقر عليه السّلام دربارهء
« الذين اخرجوا من ديارهم به غير حق »
نقل شده كه :
« قال نزلت فى رسول اللَّه ص و على و جعفر و حمزة و جرت في
هامش
( 1 ) آيهء شريفه از يك حقيقت بزرگ پرده برمىدارد و آن اينكه : اگر اين سنت نبود خائنان بشريت توحيد و مراكز توحيد را تهديد مىكردند .