الَّذِي . . .
بيان مسخرهء آنهاست يعنى از روى مسخره مىگويند : آيا اين همانست كه خدا او را به رسالت برانگيخته است .
42 -
إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا لَوْ لا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها وَ سَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا
.
صدر آيه بقيهء سخن كفار است كه گفتند اگر در عبادت خدايانمان استقامت نكرده بوديم ، نزديك بود ما را به خدايانمان بىعقيده كند ، ذيل آيه جواب آنهاست كه به وقت ديدن عذاب خواهند دانست كه آنها گمراه بودهاند يا تو آنها را به گمراهى مىخواندى ؟ « اضل » از معناى تفضيل منسلخ است و دلالت به گمراهى دارد .
43 -
أَ رَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ أَ فَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا
.
انسان اگر از خدا پيروى كند معبود او خداست و اگر از هواى نفس اطاعت نمايد معبود او هواى نفس است مطاع هر كس معبود اوست چنان كه پيروى از وسوسهء شيطان عبادت شيطان است
أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ
يس / 60 جملهء »
أَ فَأَنْتَ تَكُونُ . . .
حاكى است كه دعوت آن حضرت در اين گونه اشخاص اثرى ندارد ، يعنى تو نمىتوانى در هدايت او كارساز باشى نظير
وَ ما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ
فاطر / 22 و نظير :
أَ فَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ وَ أَضَلَّهُ اللَّهُ عَلى عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلى سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلى بَصَرِهِ غِشاوَةً فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ . . .
جاثيه / 23 .
ناگفته نماند : لفظ « الهه » مفعول اول « اتخذ » و « هواه » مفعول دوم آنست چنان كه الميزان فرموده است و نشان مىدهد كه مشركان مانند مؤمنان اعتقاد به « إله » دارند ولى آنها به جاى خدا ، هواى نفس را « إله » گرفتهاند .
44 -
أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ بَلْ