وَ لكِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَ آباءَهُمْ حَتَّى نَسُوا الذِّكْرَ وَ كانُوا قَوْماً بُوراً
.
جواب معبودهاست از
أَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبادِي هؤُلاءِ
، ابتدا خدا را تسبيح كردهاند كه ادب عبوديت و بندگى همانست منظور از « اولياء » مشركان هستند يعنى ما را نمىرسيد و سزاوار نبود كه جز تو دوستانى بگيريم چنان كه آنها ما را اولياء گرفتند .
پس از آنكه اضلال را از جانب خود نفى كردند ، علت گمراهى آنها را چنين توجيه خواهند كرد كه خدايا آنها و پدرانشان را متاع دنيا دادى و آنها غرق در شهوات و دنيا پرستى شدند در نتيجه ذكرى را كه توسط انبيا نازل كرده بودى از ياد بردند و شدند قومى هالك يا فاسد .
وَ كانُوا قَوْماً بُوراً
بقيهء جواب و ادامه و عاقبت
نَسُوا الذِّكْرَ
است يعنى : نسيان ذكر به هلاكتشان انجاميد ، نه اينكه بگوئيم : ذاتا قومى فاسد بودند چنان كه بعضى گفتهاند . ناگفته نماند مانعى نيست كه طاغوتها نيز در برائت از پيروان خود چنين سخنى در جواب خدا بگويند ، چنان كه شيطان روز قيامت به پيروان خود خواهد گفت :
إِنِّي كَفَرْتُ بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ . . .
ابراهيم / 22 .
19 -
فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِما تَقُولُونَ فَما تَسْتَطِيعُونَ صَرْفاً وَ لا نَصْراً وَ مَنْ يَظْلِمْ مِنْكُمْ نُذِقْهُ عَذاباً كَبِيراً
.
اين كلام خداست كه بعد از برائت معبودها ، به مشركان خواهد فرمود يعنى معبودها سخن شما را كه مىگفتيد : اينها معبود ما هستند تكذيب نمودند پس نمىتوانيد به سبب آنها عذاب را از خود برگردانيد و نه بواسطهء آنها خود را يارى دهيد ، « صرفا » در صورتى است كه معبودها در ردّ عذاب علت تامه باشند ، و « نصرا » در صورتى كه جزء العلة باشند .