گردد به ضرر خودش تمام مىشود ،
وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ . . .
تكميل صدر آيه است .
وزر به معنى بار و سنگينى است ، اغلب در بار گناه به كار مىرود ، مؤنث بودن « وازرة » براى آنست كه وصف « نفس » است يعنى هيچ نفسى گناه نفس ديگر را به عهده نمىگيرد ، ولى پيشوايان ضلالت به علّت اضلال ديگران ، گناهشان بيشتر خواهد بود ، اين مطلب در سورهء نحل آيه بيست و پنج آمده است .
اين آيه سه واقعيت بزرگ را به ما مىفهماند اول : آنكه هدايت و گمراهى شخص مربوط به خودش مىباشد ، فرعون جايى دارد ، زنش آسيه كه به موسى ايمان آورد ، جاى ديگرى .
دوم : هر كس مسئول عمل خودش است ، هيچ كس بار گناه ديگرى را متحمّل نمىشود .
سوم : عذاب و مسئوليت در پيشگاه خدا مشروط به اعلام تكليف از جانب خداست ، تا مطلب اعلام نشده باشد تكليفى نيست ، عقاب بلابيان عقلا قبيح است ، آرى : خدا عذاب كننده نيست مگر پس از آنكه پيامبرى مبعوث گرداند و دستورات را بيان فرمايد ، در اينجا چند مطلب هست :
1 - جملهء
وَ ما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا
جواب اشكالى است كه به نظر مىآيد و آن اينكه : ممكن است كسى از آيات گذشته چنين فكر كند كه اثر اعمال زشت بدون قيد و شرط گريبانگير انسانها خواهد بود ؟ در جواب آمده :
چنين نيست بلكه گرفتارى عذاب بعد از ارسال رسل و اعلام دستور است .
2 -
وَ ما كُنَّا مُعَذِّبِينَ . . .
حاكى است كه مراد از عذاب ، هلاكت و استيصال دنيوى است ، زيرا « كنّا » ماضى است و معنى جمله چنين است كه طريقه ما آن است كه عذابكننده نبودهايم مگر بعد از مبعوث كردن رسولان ، نظير آيهء :
وَ ما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها رَسُولًا يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا وَ ما