خواهد نمود .
منظور از الشيطان ، ابليس و رئيس اغواء كنندگان است كه كارش را از آدم ابو البشر شروع كرد .
روز قيامت وقتى كه حساب خلائق تمام شد و اهل بهشت به بهشت و اهل آتش به آتش رفتند ، شيطان بر پيروان خود ظاهر شده و مىگويد : خدا بشما وعدهء حق داد و آنچه خدا از بعث و جزاء و بهشت و جهنم و سعادت در دنيا وعده داده بود همه حق بود و واقع شد ، من هم وعده كردم كه حق ، معادى ، جزائى و . . . نيست ولى من خلف وعده كردم « 1 » وانگهى من بر شما تسلّطى نداشتم كه شما را به افكار ناپاك و اعمال بد مجبور كنم و در مقابل من مسلوب الاختيار باشيد ، بلكه فقط من با وسوسه دعوت كردم شما هم پذيرفتيد .
فَلا تَلُومُونِي وَ لُومُوا أَنْفُسَكُمْ ما أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَ ما أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ
.
مرا ملامت نكنيد كه چرا وسوسه كردم ، چون دشمن كارش همين است بلكه خودتان را ملامت كنيد كه چرا از من پذيرفتيد ، من فريادرس و نجات دهندهء شما از اين عذاب نيستم ، شما نيز نجات دهندهء من نمىباشيد ، رابطهاى فيما بين نداريم .
من به آنچه مرا با خدا شريك كرديد كافر شدم مراد از « ما » در جملهء
إِنِّي كَفَرْتُ بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ
اطاعت و عمل به وسوسهء اوست نه عبادت به او . اين يك حقيقت قرآنى است كه روز قيامت معبودهاى باطل از عبادت و اطاعت كنندگان خود بيزارى خواهند كرد چنان كه در ذيل آيه :
فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا . . .
بقره / 167 گذشت ، مراد از « كفرت » حال است يعنى
هامش
( 1 ) يعنى : كذب وعدهء من ظاهر شد .