به حكم
يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً
خود را به حق مىدانند و ندانسته به تدريج به هلاكت و بدبختى و تمام شدن فرصتها نزديك مىشوند ، مانند كسى كه بر سر شاخ درخت نشسته و آن را از بيخ مىبرد ، تمام شدن فرصت و نزديك شدن به هلاكت جهتى است كه مكذبين نمىدانند . به نظر مىآيد : كه « حيث » در آيه به معنى مكان معنوى و جهت است .
183 -
وَ أُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ
.
تغيير صيغهء تكلم مع الغير در
سَنَسْتَدْرِجُهُمْ
به صيغهء متكلم وحده در « و املى » براى تهديد بيشتر و عنايت به وعده و حرمان از رحمت است ، مراد از مهلت ظاهرا همان است كه به حكم
وَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ إِلى حِينٍ
بقره / 36 بندگان تا رسيدن مرگ در مهلتند تا مجالى براى تفكر و عمل و توبه داشته باشند و حجت براى نيكان و بدان تمام گردد ، اين مهلت توأم با استدراج در آيهء قبل است
إِنَّ كَيْدِي . . .
حاكى است كه اين مهلت از كيدهاى الهى و در عين حال براى اتمام حجت است . چنان كه فرموده :
وَ لا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ
آل - عمران / 178 .
184 -
أَ وَ لَمْ يَتَفَكَّرُوا ما بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ
.
اين آيه توبيخ است در ردّ كلام آنها كه به جاى تفكّر و تدبّر در دعوت اسلامى ، آن حضرت را به جنون نسبت مىدادند ،
أَ وَ لَمْ يَتَفَكَّرُوا
كلام تام است و
ما بِصاحِبِهِمْ . . .
كلام ديگرى است يعنى آيا فكر نكردهاند تا بدانند كه پيامبرشان ديوانه نيست ، آرى رفيق آنها كه مدت زيادى با او زندگى كرده و و احوالش را دانستهاند ، جنون ندارد و او فقط انذار كنندهء آشكار از عذاب خدا است .