61 -
وَ ما تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَ ما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَ لا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ
.
به نظر مىآيد : اين آيه با آنكه يك حقيقت مستقل است مربوط به آيهء ما قبل مىباشد كه خدا نه تنها از دروغ بستن آنها آگاه است بلكه خدا بر همه چيز محيط است ضمير « منه » راجع به « اللَّه » است يعنى : « و ما تتلو من قرآن » جملهء
كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُوداً
كه به صورت جمع آمده شايد اشاره باشد به ملائكه ، نامهء اعمال ، اعضاء بدن و خدا ، كه همه شاهد بر اعمالند
وَ اللَّهُ مِنْ وَرائِهِمْ مُحِيطٌ
جملهء
وَ ما تَكُونُ فِي شَأْنٍ
شامل قرآن خواندن نيز هست ، تكرار آن براى اهميت قرآن مىباشد .
به هر حال اين آيه احاطهء خدا را نسبت به موجودات به نحو عجيبى بيان مىكند يعنى : اى پيغمبر در هيچ كارى نمىشوى و هيچ قرآنى كه از جانب خداست نمىخوانى و به طور كلى اى مردم هيچ عملى نمىكنيد مگر آنكه از حين ورود به آن عمل ما بر شما ناظريم آن وقت در اتمام اين حقيقت فرموده :
وَ ما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ وَ لا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَ لا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ
.
ذره به معنى مورچه كوچك و به معنى ذرات خاك و مانند آنست . اين قسمت روشن مىكند كه موجودات همهاش هميشه پيش خدا حاضراند و علم خدا نسبت به آنها علم حضورى است .
وَ لا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَ لا أَكْبَرَ
خواه را رفع باشد و خواه با نصب به علت نفى جنس ، در هر دو حال مبتداست و خبر آن
إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ
مىباشد « ذلك » اشاره به ذره مىباشد . منظور از كتاب مبين لوح محفوظ و نظير آن است اين جمله در سورهء سبأ آيه سوم نيز آمده است
عالِمِ الْغَيْبِ لا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَ لا فِي الْأَرْضِ وَ لا أَصْغَرُ مِنْ ذلِكَ وَ لا أَكْبَرُ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ
در مجمع البيان