بشرى ، تاريخ و آثار تمدنهاى گذشته و آيات قرآن از اين امتها و جوامع حكايت دارد مانند قوم نوح ، قوم هود و صالح ، قوم ابراهيم ، قوم فرعون ، تمدنهاى ايران و يونان باستان و مانند آنها . كه ناقوس مرگشان به صدا درآمده و از سنت حتمى الهى جواز مرگ دريافت كردهاند ( از الميزان ) .
در اينجا تذكر دو نكته لازم است اوّل : دين غير از امت است ، مسائل توحيد و معاد و نظامات ابدى جهان كه به شكل اديان توسط پيامبران عرضه شده و در اثر گسترش تمدن بشرى و احتياجات روز بعضى از احكام آن در قالبهاى متفاوت بيان شده است ، دائمى و ابدى است ، منظور از آيه امتها و جامعهها است .
دوم : اين مسئله دربارهء حيات اجتماعى اسلام نيز پديد آمد ، بعد از رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله كه امت وصاياى وى را ناديده گرفتند با پديد آمدن معاويهها ، امويها و عباسىها جامعهء اسلام سقوط كرد ، مسلمانان ذليل و دربدر شدند ولى اسلام باقى ماند ، به نظر مىآيد به حكم :
إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ
رعد / 11 ، انفال / 53 ، اگر اصل تقوى و عدالت در جامعهاى حكم فرما شود آن جامعه قابل بقاست على هذا اين آيه به حكم تخصيصى بر آيهء
لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ . . .
است و اللَّه العالم . در اين زمينه در نكتهها بحث مفصلى خواهد آمد .
50 -
قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُهُ بَياتاً أَوْ نَهاراً ما ذا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ
.
اين آيه در رابطه با آيهء
وَ يَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ
و با عجله خواستن عذاب است . جواب
إِنْ أَتاكُمْ
محذوف است مثل هلاك مىشويد يا ديگر فرصت نخواهيد داشت . « منه » راجع به عذاب است
أَ رَأَيْتُمْ
مربوط به
ما ذا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ
مىباشد ، اين آيه در مقام توبيخ مىگويد . بگوئيد چه چيز از عذاب را گناهكاران به عجله مىخواهند ؟ مگر عذاب به عجله خواستنى است ؟ ! اگر عذاب خدا در وقت شب يا روز بيايد ديگر فرصتى نخواهيد داشت .