نظم كارهاى انسان و جهان واسطه هستند و با اذن خدا انجام وظيفه مىكنند ، آن نكره در سياق نفى است و افادهء عموم مىكند ، يعنى : خدا كار جهان را اداره مىكند ، واسطهها از خود اختيارى ندارند ، همه به اذن خدا كار مىكنند ، چنان كه در آيهء
جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً
و ما بعد آن واسطهها ذكر خواهند شد ، پروردگار شما همان اللَّه است كه جهان را آفريده و اداره مىكند پس او را بندگى كنيد آيا نمىدانيد كه سزاوار پرستش فقط اين چنين خدا مىباشد ؟ ! 4 -
إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا إِنَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ بِالْقِسْطِ وَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ
.
ادامهء استدلال آيهء قبل است يعنى تدبير نظم جهان منتهى به معاد مىشود تا نيكان و بدان به پاداش و كيفر برسند ، بيان اين غرض ، آمدن پيامبران را لازم گرفته تا اين حقائق را بر مردم روشن كنند ، عقول بشر به تنهايى به اينجا نمىرسد .
إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً
مسئلهء معاد و انتهاء نظام كنونى است ، آن وقت اين مطلب در جملهء :
وَعْدَ اللَّهِ . . .
يُعِيدُهُ
توضيح داده شده است يعنى وعده حتمى خدا اين است كه خلقت را شروع كرده ، سپس آن را اعاده خواهد كرد « 1 » على هذا لفظ « الخلق » مصدر است و منظور خلقت انسان مىباشد ، علّت اعادهء خلقت همان پاداش و كيفر است كه جمله
لِيَجْزِيَ الَّذِينَ . . .
بيان مىكند ، « حميم » آب جوشان ، علت پاداش ، ايمان و عمل و علت عذاب ، انكار حقائق و تسليم نشدن به خداست ، اين
هامش
( 1 ) جملهءوَعْدَ اللَّهِ حَقًّادر تقدير « وعده اللَّه وعدا حقا » است ، مفعول مطلق در جاى فعلش واقع شده است .