چهار دسته بودند : يك قسمت آنهايى كه بدرجه رفيعه شهادت نائل شدند . و يك قسمت كسانى كه ثبات قدم داشتند در حفظ رسول و دفع كفار اين دو دسته مسلما از مورد آيه خارج هستند زيرا كه تولى ننمودند .
و اما كسانى كه فرار كردند اينها هم دو دسته بودند ، يك قسمت منافقين آنها هم از مورد آيه خارج هستند زيرا مورد عفو و مغفرت خاصّ اهل ايمان است و آنها در درك اسفل آتش هستند بنصّ قرآن
إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً
نساء آيه 145 ، باقى ماند قسمت چهارم فساق مؤمنين كه بواسطه فسق هزيمت جستند و تولى نمودند و بواسطه ايمان و توبه و پشيمانى مورد عفو شدند ، بخصوص قرينه لفظيه كه خطاب بمسلمين است و منافقين از اين خطاب بيرونند
يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ
دو جمع ، جمع مسلمين در تحت لواى رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم و جمع مشركين در تحت امارت ابى سفيان ، التقى بمعنى روبرو شدند ، و مراد از يوم يوم احد است .
إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ
اگر مراد شيطان جنى باشد كه كار او اغواء و وسوسه است چنانچه در آيات بسيار وارد شده صراحة و تلويحا
قالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ
سوره ص آيه 82
وَ لَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ
سبأ آيه 20 و غير اينها از آيات .
و اگر مراد شيطان انسى باشد منافقين هستند كه هم خود فرار كردند و هم مسلمانان را فرارى دادند و القاء خوف و رعب در قلوب آنها نمودند .
بِبَعْضِ ما كَسَبُوا
معاصى موجب بعد از حق و تسلط شيطان و ضعف ايمان و مفاسد ديگر شود ، و ممكن است مراد معاصى باشد كه قبلا مرتكب شده باشند يكى از مضار معصيت اينست كه هر معصيتى مورث معصيت ديگر مىشود چنانچه هر عبادتى توفيق عبادت ديگر ميآورد ، و ممكن است همين معاصى باشد كه فرار