قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ
نفوس آنها آنها را مهموم نمود .
يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ
كه عبارت از ظنّ سوء و گمان بد است نسبت به خدا ، و در حديث دارد كه خدا فرمود
( انا عند ظنّ عبدى المؤمن ان خيرا فخير و ان شرّا فشرّ )
جامع السعادات ، و اين يكى از اخلاق رذيله و صفات خبيثه است است و منشأ آن ضعف ايمان يا عدم ايمان است .
ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ
دوره جاهليت بدترين دورهها بود ، و مراد يا اينست كه همان گمانهايى كه در دوره جاهليت داشتند نسبت به خدا حال هم كه اسلام آوردهاند دارند يا شبيه دوره جاهليت كه سوء ظنّ داشتند .
يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ
استفهام انكارى است يعنى ميگفتند كه ديگر براى ما روز خوشى نيست و غلبه و فتح نداريم .
قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ
هيچ امرى در دنيا واقع نميشود الّا تحت اراده و مشيت پروردگار
ما قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ أَوْ تَرَكْتُمُوها قائِمَةً عَلى أُصُولِها فَبِإِذْنِ اللَّهِ
حشر آيه 5 ، خداوند قدرت دارد چنان فتحى بشما دهد در فتح مكه
إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً
فتح آيه 1 .
يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ ما لا يُبْدُونَ لَكَ
اخفاء مقابل ابداء و اظهار است
وَ فِي أَنْفُسِهِمْ
در باطن قلب خود و چيزى كه اخفاء ميكنند امورى است كه جرئت اظهار آن را ندارند از نفاق و شك و عدم اعتماد بوعدههاى الهى و نحو اينها .
يَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ
تنكير لفظ شيئى دلالت مىكند كه گفته آنها و عقيده آنها اين بود كه هيچگونه نفعى دنيوى و اخروى براى مسلمين قائل نيستند و دليل آنها بر مدعاى خود اينست كه :
ما قُتِلْنا هاهُنا
يعنى در غزوه احد كشته نميشديم ، و اين قول كمال دلالت را دارد كه اينها منافقين بودند نه عقيده بشهادت و جهاد داشتند و نه بوعدههاى الهى