آب خارج شده مسجد الحرام بود كه كعبه در آن واقع و سپس بتدريج خارج شد تا كنون كه يك ربع كره خارج شده ، و ممكن است معناى دحو الارض كه در اخبار دارد روز 25 ذى القعده بوده كه اول مكه بود و سپس ساير بقاع همين معنى باشد و ممكن است كه مكه را امّ القرى گفتند به همين مناسبت باشد و اين معنى مثبتست بر اينكه معناى . للناس جهت استفاده زندگى باشد . و اما اگر مراد جعل بر عبادت باشد چنانچه از پاره اخبار استفاده مىشود مراد از بيت كعبه معظمه است و دليل بر اين مىشود كه اول ساختمانى كه روى زمين بنا شد كعبه بوده كه حضرت آدم على نبيّنا و آله و عليه السّلام قواعد آن را بنا كرد و طواف حول كعبه نمود و سپس انبياء بعد از او تا زمان ابراهيم عليه السّلام كه مأمور شد با اسمعيل بر آن قواعد جدران كعبه را بنا كند چنانچه قبلا در ذيل آيه شريفه
وَ إِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَ إِسْماعِيلُ
الايه بقره آيه 127 متذكر شديم .
و تعبير از مسجد الحرام به كلمه ( بكّة ) كه بمعنى ازدحام است اينست كه بواسطه كثرت جمعيت رجالا و نساء در حال طواف ازدحام زيادى است .
و در اخبارهم در باب صلوة اشاره دارد كه تقدّم نساء بر رجال و جنب يك ديگر در حال صلوة در مسجد الحرام مانعى ندارد ، و حكم بمنع تحريما يا تنزيها راجع بسائر اماكن است از جهت ازدحام ناس در مسجد الحرام .
و اينكه بعض مفسرين گفتند ( بكة ) منقلب ( مكة ) است ميم قلب بباء شده هيچ مدركيتى ندارد .
و كلمه مباركا يا حال از بكة است چنانچه ظاهر است يا حال از بيت است كه مرجع ضمير وضع است .
و بركت يا دينى است يا دنيوى يا اخروى ، اما دينى اصل هدايت بدين حق چه در زمان آدم و ابراهيم و چه در عصر خاتم و چه در زمان ظهور حضرت مهدى