موجودات اخروى كه عين حقيقت خود است ، به طريق اولى به نام حقيقى خود توان ناميد ، اگرچه صفت با اجسام دنيوى مختلف باشند . « 1 »
مؤلف : كه زنده كند او را آن خداى كه او را آفريد نخست بار .
علّامه شعرانى : چون ما انكار معاد را از ملحدان ببينيم و دليلشان را بشنويم ، تعجّب مىكنيم كه انسان چگونه امرى واضح كه هرروز نظير آن را مشاهده كرده ، محال مىشمارند . و اگر - نعوذ باللّه - كسى به خداى تعالى اقرار ندارد و كارگزار جهان را طبيعت مىشمارد ، با زنده كردن مردگان از قدرت طبيعت بيرون نيست . همهء زندههاى جهان - چه نبات و چه حيوان - از خاك و جمادات پديد آمدهاند و زمين در آغاز خلقت به اعتقاد اينان قطعه آتش گداخته بود ، از خورشيد جدا گشت و هيچ ذى حياتى در آن زيستن نمىتوانست . با اين حال ، نبات و حيوان از خاك - پس از سرد شدن - پديد آمدند . امّا تولّد حيوان و نبات از بدن حيوان مرده آسانتر است ؛ چه مادهء قابل حيات در مرده بيشتر است . از اين جهت ، چون جسم حيوانى گنديده شود ، از آن حيوان ديگر پديد مىآيد ، مانند كرم و حشرات و براى كود درخت مناسبتر است و مستعدّتر براى زنده شدن و چون آتش حيات يابد پس از سرد شدن ، بدن مرده اولى بدان باشد . « 2 »
فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ
. « 3 »
مؤلف : كه بنگريد شما از او آتش مىافروزيد .
علّامه شعرانى : افروختن آتش را از چوب دليل صحّت معاد آورد و چون سرّ انكار منكران را خدا مىداند ، جواب مكنون دل آنها را - چنانكه رفع شبهه از عقلا كند -
هامش
( 1 ) . منهج الصادقين ، ج 7 ، ص 499 .
( 2 ) . روح الجنان ، ج 9 ، ص 291 .
( 3 ) . يس ( 36 ) آيهء 80 .