خداى تعالى - نعوذ باللّه - را در آن حلول كرده شمرى . و اين كفر است ؛ چون خداى تعالى را در ممكنات مستهلك شناختهاى ، امّا در معنى اوّل ممكنات را در مقابل او مستهلك دانستهاى .
و نظر در اينجا به خصوص حلّاج و فرعون نيست و هردو مثال است ؛ يعنى هر كس كه چنين گويد ، متوغّل در توحيد است و هركس كه چنان گويد ، متوغّل در انكار .
و چنانكه گفتيم ، مؤلف اين كتاب در زمانى مىزيست كه هنوز ميان عرفاى صوفيّه و اهل شرع عناد شديد نبود - و شيعه هم مانند اهل سنّت در عهد ما - [ و ] فقها و صوفيّه با صفا با يكديگر مىزيستند . « 1 »
وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها
. « 2 »
مؤلف : و زمين را بعد از آفريدن آسمان بگسترد و منبسط ساخت .
علّامه شعرانى : علماى طبيعى معتقدند كه آب در آغاز خلقت زمين بر همهء سطح آن احاطه داشت ، چنانكه آن روز سه ربع آن را آب گرفته و اين نقطههاى خشكى كه به نام بر قديم و جديد يا آسيا و اروپا و آفريقا و آمريكا و ساير جزاير دريا تنها يك ربع سطح زمين است و اينها به تدريج از آب بيرون آمده . و اكنون هم گاهى به زلزله يا آتشفشانى و علّت ديگر سطح كف دريا بالا مىآيد و جزيرهء نو پديد مىآورد و گاه تراكم مرجان و جزيرهء مرجانى موجود مىشود و گاهى جزيره را آب مىگيرد . و در اين روايت به ما خبر دادند ، نخستين زمينى كه از آب برآمد ، محلّ كعبه بود و ساير امكنه به تدريج بدان ملحق شدند . « 3 »
مؤلف : عبد اللّه عمر گفت : خداى تعالى زمين كعبه بيافريد بر ركنى و بر آب نهاد پيش از آنكه عالم آفريد به هزار سال .
هامش
( 1 ) . منهج الصادقين ، ج 10 ، ص 144 .
( 2 ) . نازعات ( 79 ) آيهء 30 .
( 3 ) . منهج الصادقين ، ج 10 ، ص 146 .