و خاندان ما تو را تربيت كردند . و نصارى گويند : فرعون زمان ولادت رامسس دوم سيمين پادشاه سلسلهء نوزدهم است و فرعون خروج كه هلاك شد ، منفتاح بن رامسس است . و اللّه أعلم . « 1 »
فَأَوْقِدْ لِي يا هامانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلى إِلهِ مُوسى
. « 2 »
علّامه شعرانى : ذكر الإمام الرازي في تفسيره « 3 » عن بعض أحبار اليهود : إنّ هامان لم يكن وزير فرعون ، بل كان وزير ملك آخر بعد زمان فرعون و موسى عليه السّلام و أجاب بما حاصله : إنّه لا عبرة بكتب اليهود و تواريخهم لعدم تواترها . و أقول : يمكن أن يكون كلمة هامان نظير كلمة فرعون أسما عامّا يطلق على كلّ وزير يعتمد عليه الملك و مثله شائع في كلّ عصر . « 4 »
مؤلف : زاد المسير آورده كه هامان پنجاه هزار بنّا جمع كرد .
علّامه شعرانى : در قرآن كريم ذكر آن نيست كه فرعون آن كاخ را بنا كرد يا نكرد و سلاطين گاهى اينگونه سخن مىگويند نه براى عمل . و به هرحال ، از مردم آن زمان اينگونه دور نيست ، چنانكه در عهد ما با مصارف بسيار موشك مىسازند و 20 تا 30 فرسخ بالاى زمين مىپرند و مىگويند : فضا را تسخير كرديم و در آسمانها ملائكه نديديم ، نظير آنكه كيكى يا پشهاى از بينى به گوش انسان بپرد و گويد : من پنج قطعه كره زمين را گرفتم و بر هفت اقليم مسلّط گشتم . و اينان هم مانند فرعون و هامان موجود غيرجسمانى را معتقد نيستند و گويند : اگر خدا و ملائكه هستند ، جسمند و بايد در مكانى قرار داشته باشند . وقتى جسم نيستند ، نيستند . « 5 »
هامش
( 1 ) . منهج الصادقين ، ج 7 ، ص 100 .
( 2 ) . قصص ( 28 ) آيهء 38 .
( 3 ) . تفسير كبير ، ج 27 ، ص 66 ، ذيل آيهء 36 سورهء مؤمن .
( 4 ) . منهج الصادقين ، ج 7 ، ص 103 .
( 5 ) . همان .