علّامه شعرانى : وقتى شيطان سخنان باطل و اراجيف در ميان مردم افكند و شهرت دهد ، نه بر رسول صلّى اللّه عليه و آله خداوند تعالى باطل او را آشكار گرداند تا همهء مردم بطلان آن را بدانند و حقيقت ظاهر شود ؛ چنان كه بسيار ديده شده است مذهب باطلى ميان مردم به دست بدعتگزاران پديد آمده است و خداوند به غلبهء حق آن را نابود كرده و از ميان برده است و معلوم شده كه القاى شيطان فتنه بود براى آنها كه در دل مرض داشتند . « 1 »
وَ الَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا
. « 2 »
مؤلف : و آنان كه هجرت كردند از مكّه به مدينه و از ديار خود ببريدند در راه خدا - يعنى در طاعت او و براى طلب رضاى او - پس كشته شدند در جهد با دشمنان دين يا مردند بىآنكه شربت شهادت چشيده باشند .
علّامه شعرانى : چون
ماتُوا
و
قُتِلُوا
در يك سياق است ، با ملاحظهء سوره آل عمران :
وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ . .
. « 3 » ، چنين مستفاد مىگردد كه يك نوع حيات براى شهدا و اموات مهاجرين اثبات مىفرمايد . و بيضاوى « 4 » گويد كه آن آيه دلالت دارد بر آنكه انسان غير اين هيكل محسوس است ، بلكه جوهرى است به ذات خود ادراك مىكند و به فناى بدن فانى نمىشود و ادراك و تألّم و تلذّذ او متوقّف بر وجود تن نيست . « 5 »
لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلًا يَرْضَوْنَهُ
. « 6 »
مؤلف : مىتواند بود كه « مدخل » اسم مكان باشد ؛ يعنى درآورند ايشان را در جايى
هامش
( 1 ) . روح الجنان ، ج 8 ، ص 110 .
( 2 ) . حجّ ( 22 ) آيهء 58 .
( 3 ) . آل عمران ( 3 ) آيهء 169 .
( 4 ) . انوار التنزيل ، ج 1 ، ص 189 .
( 5 ) . منهج الصادقين ، ج 6 ، ص 185 .
( 6 ) . حجّ ( 22 ) آيهء 59 .