علّامه شعرانى : بيضاوى « 1 » گويد : يعنى در شش وقت ، پس مراد از روز مطلق وقت است ، مانند
وَ مَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ
« 2 » و در تفسير المنار « 3 » گويد : مانند ايّام العرب كه اوقات جنگ و خصام است از جمله جنگ بسوس كه چهل سال طول كشيد ، از ايّام عرب است ، و در قرآن كريم خطاب به حضرت موسى آمده است :
وَ ذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ
« 4 » ؛ يعنى اوقات عذاب كه بر امم سالفه فرود آمد . و مقصود ، اين ايّام ما نبود كه از طلوع و غروب خورشيد معلوم مىشود ؛ چون پيش از خلقت عالم ، روز بدين معنى تصوّر نمىشود . امام فخر « 5 » گويد : فايدهء در ذكر شش وقت ، با اينكه معلوم است خداوند عالم را در مدت متراخيه بهتدريج آفريده ، آن است كه در تورات ذكر اين شش روز آمده و عرب كه با يهود معاشر بودند ، آن را مىدانستند و خداوند به همانكه در خاطرشان بود ، استدلال كرد و معنى صحيح آن خواست . و در تفسير المنار « 6 » گويد :
روز اوّل آنگاه بود كه عالم مادّه گازى بود مانند دود و روز دوم آنگاه كه آب پديد آمد پس از گاز و روز سوم وقتى كه خشكى پيدا شد و كوهها برافراشته شد و روز چهارم وقتى كه مواليد زنده پديد آمدند از نبات و حيوان و دو روز ديگر براى خلق آسمانهاست مقدّم يا مؤخّر از خلق زمين ، و اينها را با علوم امروز تطبيق كرده است . و از فخر رازى نقل كرده است كه به نظر مناسبتر مىآيد كه معمورهء زمين در گذشته ، زمانى در آب فرورفته بود و در آن گل چسبنده بسيار حاصل گشت و پس از آن از آب بيرون آمد و محجّر گشت و سخت شد و پستى و بلندى به سبب سيل و باد پديد آمد و كوهها بسيار شدند . و اين گمان بدان تقويت مىشود كه چون بعضى سنگها را
هامش
( 1 ) . انوار التنزيل ، ج 1 ، ص 341 .
( 2 ) . انفال ( 8 ) آيهء 16 .
( 3 ) . المنار ، ج 8 ، ص 445 .
( 4 ) . ابراهيم ( 14 ) آيهء 5 .
( 5 ) . التفسير الكبير ، ج 13 ، ص 99 .
( 6 ) . المنار ، ج 8 ، ص 445 .