همان است كه از ظاهر آن مستفادّ مىگردد و در تفسير المنار گويد : اگر خداى خواهد عذاب را مخلّد نگرداند و گروهى را از دوزخ نجات دهد . اگرچه ظاهر بسيارى از آيات و اخبار آن است كه كافر هميشه در جهنّم بماند ، ليكن ظاهر چندين آيت ديگر آن است كه گروهى پس از گذشتن مدّتى از عذاب نجات يابند . و اينان تأويل ظاهر خلود را سهلتر از تأويل اين آيات دانستند ؛ چون خلود به معنى مدّت طولانى بسيار آمده است ، مانند :
وَ مَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها
« 1 » ،
وَ مَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها أَبَداً
. « 2 » و هيچكس نگويد اهل توحيد در جهنّم مخلّد باشند .
و بعضى پندارند خلود اهل دوزخ در دوزخ اجماعى يا از ضروريّات دين است ، امّا چنين نيست ؛ چون جهنم بن صفوان و ابى الهذيل علّاف ، از بزرگان معتزله ، گفتهاند :
هيچ ممكنى دوام نيابد و هرحادثى فانى شود و غير متناهى در حوادث آينده مانند تسلسل در زمان گذشته باطل است . و نزد آنان بهشت و دوزخ هردو فانى شوند و خلود آنها به معنى مدّت طولانى است ، چنانكه فرمود :
لابِثِينَ فِيها أَحْقاباً
. « 3 » و ابن جرير در تفسيرش اين قول را از جماعتى از صحابه و تابعين سلف نقل كرده است فقط دربارهء عذاب و دوزخ نه در بهشت . و گفتند : آيهء
إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ
« 4 » يأتي على جميع ما في القرآن ؛ بر هرچه آيهء خلود است ، وارد شده و آن را مبيّن مىسازد . و ابن مسعود گفت : زمانى بر جهنّم بيايد كه درهاى آن بسته شود وقتى كه هيچكس در آن نباشد پس از آنكه احقابى - يعنى قرنها - در آن مانده باشند . و شعبى گفت : جهنّم زودتر آباد مىشود و زودتر خراب مىگردد . انتهى به تلخيص .
و در اينگونه مسائل راجع به عالم آخرت كه به عمل تعلّق ندارد ، توقّف اولى
هامش
( 1 ) . هود ( 11 ) آيهء 106 .
( 2 ) . جنّ ( 72 ) آيهء 23 .
( 3 ) . نبأ ( 78 ) آيهء 23 .
( 4 ) . هود ( 11 ) آيهء 107 .