موجودات عالم مخفى خواهد بود . پس پنج نيرو و قوه خدا بر انسان داده و هر يك از اين قوا سبب و هدايتگر به يك بخش مهمى از عالم است كه انسان از اين راه هدايت پيدا مىكند و اين از نعمتهاى عظيم پروردگار است . خلاف اين اخلاف انصاف و حيا است كه انسانى اين نعمتها را در گناه او مصرف كند . او به ما نيكى كند و اين قوا را به ما ارزانى دارد و ما با همين قوا و نيكى و احسانش بر خودش مخالفت كنيم . اين كمال خلاف اخلاق انسانى است . پيغمبر صلى الله عليه و آله مىفرمايد : خداى رحمت كند انسانى را كه سر را و اين قوايى كه از اين راه انسان خدا را مخالفت مىكند ، حيا كند و مخالفت نكند . و اين است معناى اين جمله و حفظ الرأس و ما حوى . سر را به آنچه كه سر واجد اوست و داراى اوست ، حفظش كند . من خيال مىكنم در معنا كردن اين جمله حق مطلب را ادا نكردهام . دوستان توجه ديگر كنند ، در سر نيروى ديگرى است كه انسان به وسيلهء آن بيش از اين قوا كه ذكر كرديم ، راه مخالفت خدا را دارد و با خدا مخالفت مىكند و ما حوى او را هم شامل مىشود . و آن زبان انسان است . مغزش مانند كشور پهناورى است . اين كشور وارداتى دارد از پنج بندر : قواى سامعه بندر واردات است ، قواى شامه بندر واردات كشور مغز است . قوه باصره راه واردات اين كشور است . از اين راهها علوم شما در مغز وارد مىشود . همه اينها بندر واردات است ، اما صادرات مغزى شما چيست ؟ يعنى با اين قوا شما مطالبى را درك مىكنيد و مىفهميد ؛ اما بندر صادرات چيست ؟ .
افكار خودتان را به ديگران از چه راهى عرضه مىداريد ؟ معلومات خودتان را به ديگران از چه راهى مىگوييد ؟ از دو راه بندر صادراتى داريد : از راه زبان و بيان ، از راه قلم و بيان . از اين دو راه شما معلوماتتان را به جامعه مىدهيد . پس بندر صادراتى افكار انسانى و كشور مغز انسانى دو بندر بيشتر نيست و آن عبارت از بيان انسان است :
« عَلَّمَ الْقُرْآنَ * خَلَقَ الْإِنْسَانَ » . « 1 »
اين انسان با عظمت ، علت عظيم بودنش همين بيان اوست كه خدا به او ياد داده
هامش
( 1 ) سورهء الرحمن ، آيهء 2 - 3 .