گوسفندى ، درختى ، فرش و يا خانهاى را مالك شود و پس از تملّك ، قصد فروختن و معامله داشته باشد ، بايد در انتهاى سال خود ، ملاحظهء چاق شدن حيوان و نموّ درخت و بهتر شدن فرش را - كه زيادتىِ متّصل است - بكند و افزايش را تخميس كند و نتايج منفصله و همچنين ترقّى قيمت سوقيّه را تخميس نمايد ، گرچه عين خارجى را مورد معامله قرار نداده باشد . و لازمِ كلامِ فوقْ آنكه : قصد واقع كردنِ مال در مسير تجارت ، كافى است در تعلّق خمس بر ارتفاع قيمت و ساير عوايد آن ، نظير قرار دادنِ اعيانى در مغازه براى تجارت ، گرچه از راه ارث و نحوه به دست آمده باشد .
مسئلهء 24 . مالى كه براى تجارت خريدارى شده و به واسطهء تفاوت بازار ، ارتفاع قيمت پيدا مىكند و متعلّق خمس مىشود ، اگر صاحب مالْ آن را به جهت غفلت و يا انتظار زيادى قيمت نفروشد و سپس قيمت بازار ، تنزّل كند ، ضامن خسارت خمس نيست ؛ و اگر تأخير مزبور ، به نحو افراط و تفريط باشد ، ضامن خواهد بود . و فرقى نيست بين آنكه اين عمل در ميان سال انجام يابد ، يا پس از انقضاى آن ؛ زيرا در هر دو صورت ، ضمانت ، وابسته به افراط و تفريط است و نه در صورت تحقّقِ اعذار شرعى و يا عقلايى .
مسئلهء 25 . اگر شخصى زمينى را باغ كند و نهال و درخت در آن غرس نمايد ، اين موضوع از نظر تعلّق خمس به زمين باغ و نيز از نظر تعلّق خمس به نموّ درخت و رشد نهال آن ، داراى فروض و صُوَر زير است :
1 . فرض اينكه غرض از حفظ و ابقاى باغ ، معامله و تجارت باشد ، در اين فرض اگر زمين آن از درآمد سال و يا از راه احيا و نظاير آن تحصيل شده ، در آخر سال ، مورد تعلّق خمس خواهد بود ؛ و اگر از راه ارث و نَحْوِهِ ، به دست آمده ، زيادتىهاى كيفى و كمّى و ارتفاع قيمت بازار ، متعلّق خمس است و نه عين آن . و نيز در اين فرض ، اگر نهال و درخت و ساير روييدههاى آن ، در هدف استفاده ، تابع خود زمين باشند ، آنها هم مانند زمين ، متعلّق خمس مىشوند .
2 . فرض اينكه تهيّهء زمين مزبور ، به منظور ابقاى عين و استفاده از منافع آن باشد و
نوشتارهاى فقهى (فارسى) — صفحة 357
مساهمون: الشيخ علي المشكيني
ص٣٥٧