پس همه سجده كردند ، جز إبليس كه ابا كرد وسر باز زد وتكبّر ورزيد ؛ وأو از كافران بود .
ظاهر اين آية ، اين است كه : امر به سجده ، پس از خبر دادنِ آدم از أسامي اشيا است ؛ لكن آيهء فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ « 1 » گوياى اين است كه : سجدهء فرشتگان در نخستين آناتِ دخول روح در كالبد آدم ، انجام يافته ؛ پس اين آية ، مربوط به زمان ابتداى خلقت است ؛ وفاصلهء زمانىاش با آيهء اخبار از أسامي ، روشن نيست .
و « سجده » در لغت ، خضوع وذلّت است ؛ ودر اصطلاح شرع ، نهادنِ پيشانى بر زمين ، همراه شش عضو ديگر ، به قصد عبادت خدا . ولى مراد از آن در اين جا ودر آيهء 100 [ از ] سورهء يوسف ، سجده كردن به قصد احترام است ، هر چند اين مقدار هم در غير اين موارد استثنا جايز نيست .
وبرخى گفتهاند : مراد از سجده در اين جا ، سجده به خدا است ، لكن به سوى آدم ، نظير سجده به سوى كعبه .
وَكانَ مِنَ الْكافِرينَ ؛ يعنى در عِلم أزلي الهى ، چنين بود كه أو از كافران شود ؛ واز كافران شد . يا أو از پيش ، جزء كافران بود ، هر چند فرشتگان نمىدانستند ؛ وعلّت كفرش تخطئهء خدا در امر أو به سجدهء آدم وردّ امر صريح خدا با علم به صدور آن است .
[ تفسير آيهء 35 ]
وَقُلْنَا يَاآدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلَا مِنْهَا رَغَداً حَيْثُ شِئْتَما وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ . [ 35 ]
وما گفتيم : اى آدم ! تو خود وهمسرت ، در اين باغ ، سكونت گزين ؛ وهر دو از آنچه در آن است بخوريد وبرخوردار باشيد ، ولى به اين درخت ، نزديك نشويد ، وگرنه از ستمكاران خواهيد بود .
هامش
( 1 ) . سورهء ص ، آيهء 72 .