جبرانكننده اعمال گذشتگان تاريخ وپاداش وكيفر آنها گردد ، پس اگر جهان ديگرى نباشد ، نسبت به آنان لغويت خلقت مسلم است ، وبه اين بحث بعداً اشاره خواهد شد .
واما مطلب دوم : ظاهر آية مقتضى است كه عقايد همهء كفار دربارهء دستگاه آفرينش باطل وبىهدف بودن آن است . لكن اين اعتقاد مربوط به كفار قريش است ، ومراد از كفار در اين آية نيز آنهايند . پس آية عموميت ندارد وكساني كه قائلاند به لغويت خلقت بدان معنى كه عالم را موجد وخالقي نيست وپيدايش دستگاه عظيم آفرينش با تمام اجزا واعضا ودقايق وريزهكارىهايش بهطور اتفاق وتصادف است ، آنها در اين آيهء مورد سخن نيستند ؛ گرچه در آيات ديگرى از آنها سخنى به ميان آمده واشارهاى به بطلان معتقدشان رفته است . چنان كه در آيهء زير :
وَقَالُوا مَا هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا يُهْلِكُنَا الَّا الدَّهْرُ وَمَا لَهُم بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ . « 1 » آنها گفتند ما را حياتي جز زندگى دنيوي نيست . مىميريم وزنده مىشويم ومرگ ما هم جز به علت گذشت زمان نيست . اينان دربارهء اين عقيدة دانش ودليلي ندارند وجز اين نيست كه اينان تابع گمان ووهماند .
مطلب سوم : ظاهر جمله فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ ، « 2 » اين است كه همهء كفار با آتش معاقب خواهند بود چه آنكه كلمه « الَّذِينَ كَفَرُوا » در اين جمله عموميت دارد وشامل كفار قريش منكر معاد وأهل كتاب وغير آنها مىشود ؛ زيرا موضوع حكم عذاب عنوان كافر است ، وسعهء دايرهء حكم در وسعت دايرهء موضوع است .
لكن بايد به دو نكته توجه شود : أول آنكه كافر كيست ؟ دوم آنكه عموم اين كلمه محفوظ است يا نه ؟
اما أول ، قبلًا گفته شد كسى كه منكر اصلى از أصول عقايد شود ، در اصطلاح شرع كافر است .
هامش
( 1 ) . سورهء جاثيه ، آيهء 24 .
( 2 ) . سورهء ص ، آيهء 27 .