واما دوم ، بي ترديد عموميت لفظ كافر محفوظ نيست وبه اصطلاح تخصيص خورده وچند گروه از كفار كيفر آتش را نخواهند داشت :
أول : كفار حكمي ، يعنى أولاد غيرمميز كفار كه در حال صباوت از دنيا مىروند .
دوم : ايضاً كفار حكمي ، يعنى مجانين وديوانگان از كافران به همان شرط .
سوم : كفارى كه جاهل قاصرند يعنى كساني كه بهطوركلى متوجه حكمي كه بايد به آن اعتقاد واذعان پيدا كنند ، نشدهاند وبر اينان غافل نيز اطلاق مىشود وجاهل قاصر مطلقاً استحقاق عذاب ندارد ؛ چه غفلتش در أصل مسأله توحيد باشد ، وچه در ساير مسائل اعتقادي وچه مسايل فرعى عملي .
دليل بر اين قانون عام ادلّهء زير است :
يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي وَيُنذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هذَا قَالُوا شَهِدْنَا عَلَى أَنْفُسِنَا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَشَهِدُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُوا كَافِرِينَ ذلِكَ أَن لَمْ يَكُن رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا غَافِلُونَ . « 1 » اى گروه جن وانس ! آيا در دنيا فرستادگانى از جنس خودتان بر شما نيامدند كه نشانههاى توحيد مرا بر شما بازگو كنند واز پيشآمد چنين روزى شما را بيم دهند ؟ آنها خواهند گفت : اينك ما عليه خودمان گواهى داديم ، وآنان را اين زندگى دنيا فريب داد كه در نتيجة عليه خويشتن گواهى دادند كه كافر به حق بودهاند ذلِكَ أَن لَمْ يَكُن اى شنونده اين ارسال رسولان بدان جهت است كه پروردگارت چنين نيست كه مجتمعى را به ستم نابود سازد در حالي كه افرادشان غافل باشند .
اين دو آية حكايت از خطابي است كه در آخرت به كفار خواهد شد .
وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا . « 2 »
هامش
( 1 ) . سورهء انعام ، آيهء 130 - 131 .
( 2 ) . سورهء اسراء ، آيهء 15 .