لغت و اعراب :
جَنَّ الشىءَ - از باب نَصَر - : پوشانيد آن را ، و جِنّ مصدر به معناى مفعول است بهمعناى مستور و پوشانده شده . فَسَقَ - از باب نَصَر - : خارج شد از راه حق . بئس للظالمين اسم بئس ضمير ابليس است و بدلًا تميز است .
[ دشمنى شيطان با بشر ]
تفسير :
وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ
يعنى : اى پيامبر ، به منظور تنبيه مشركان و نهى از تكبر و امتناع از پذيرش دعوتت يادآورى كن زمانى را كه به فرشتگان گفتيم : همگى به آدم سجده كنيد . يعنى به نخستين فرد از نوع انسانى كه به نحو اعجاز از گِل و خاك آفريده شده ، به عنوان احترام در برابرش سجدهء اصطلاحى نماييد و پيشانى و اعضاى ديگر بر خاك نهيد .
و اين نوع از احترام در برابر غير خداوند هر چند به قصد ربوبيت مسجود نباشد در شرايع الهى حرام است ، لكن گاهى استثنا خورده و تجويز شده است ، نظير مورد و سجدهء يعقوب نبى عليه السلام و اولادش در مقابل يوسف عليه السلام .
و ممكن است مراد از آيه اين باشد كه نوع فرشتگان را دستور داديم كه بايد در مقابل نوع بشر خضوع كنيد و از آغاز آفرينشِ اين نوع در دنيا تا انقراض نسلش در خدمت وى باشيد و وسايل زندگى و لوازم حيات جسمانى او و تمام اسباب و مقدمات حيات معنوى و روحى او را طبق دستور حق تأمين نماييد . پس همهء فرشتگان سجده كردند جز ابليس كه از جنس اجنّه و پريان بود و هويّتش را در ميان فرشتگان عالم بالا پنهان كرده بود ، او از فرمان پروردگارش خارج شد و سجده نكرد .
أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِن دُونِى وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا
يعنى : پس آيا او را و نسل و اولاد او را به جز من و به جاى من ياور و دوست و سرپرست خويش اتخاذ مىكنيد در حالى كه آنها دشمن شمايند ؟ ! وه چه زشت است بر اين ستمكاران اتخاذ اينگونه بدل !